«هرمنوتيك»  واژه اى  يونانى است و به معنى«هنر تفسير» يا «تفسير متن» مى باشد. گاهى گفته مى شود اين واژه  از نظر ريشه ى لغوى با «هرمس» پيامبرِ خدايان، بى ارتباط نيست.و در حقيقت «مفسر» كار «هرمس» را انجام مى دهد و مى كوشد تا هرمس گونه معناى سخن را كشف كند، همان گونه كه هرمس پيام آور و مفسر پيام خدايان بود.

تفسير متن  خواه متن دينى و يا تاريخى و يا علمى، واقعيتى است كه ابعاد سه گانه دارد:

الف: متنى كه در اختيار مفسر قرار دارد.

ب: مقصدى كه نويسنده ى متن  آن را تعقيب مى كند.

ج: مفسرى كه مى خواهد با ابزار و ادوات خاص به تفسير آن بپردازد.

و هنر مفسر اين است: از روش هاى صحيح براى فهم كامل متن كمك بگيرد و از اين طريق به مقصد و يا مقاصد نويسنده برسد.

از اين جهت مى بينيم برخى از غربيان مانند «اگوست ولف»([1]) آن را به معنى علم به قواعدِ كشف انديشه ى مؤلف و گوينده به كار برده است. و «شلاير ماخر»([2]) (1768ـ 1834) آن را   به مثابه روش جهت جلوگيرى از خطر بد فهمى يا سوء فهم معرفى مى كند. تا آنجا كه «ويلهم ديلتاى»([3]) (1833ـ 1911) كوشش كرد كه متد جامع و فراگيرى براى تفسير تمام پديده هاى انسانى پديد آورد، همان طورى كه براى فهم علوم طبيعى، شيوه ى فهم خاص وجود دارد. و در حقيقت آن را يك نوع روش شناسى علوم انسانى، در مقابل روش شناسى علوم طبيعى به كار گرفت.

«پل ريكو» كه يكى از برجسته ترين نمايندگان «هرمنوتيك» معاصر است آن را نظريه ى عمل فهم  در جريان روابطش با تفسير متون تعريف كرده است، يعنى هرمنوتيك  دانشى است كه به شيوه ى فهم و مكانيزم تفسير متون مى پردازد.([4])

در هر حال آنچه كه از تفسير متون  در گذشته و تا چندى قبل مطرح بوده، جنبه ى روشى داشته است و هرگز جزء مسايل كلامى و يا فلسفى نبوده است، و كسانى كه درباره ى تفسير متون يا به تعبير غربى «هرمنوتيك»  سخن گفته اند، هدف اين بود كه روشى را ارايه دهند تا در سايه آن، مفسر به اهداف  و مقاصد مؤلف برسد. ولى از دوران دو فيلسوف غربى «مارتين هايدگر»([5]) (1889ـ 1976) و «گادامر»([6]) (1900ـ ...) هرمنوتيك  از بخش روش شناسى خارج شده و در قلمرو مسايل فلسفى قرار گرفته است، حالا آنان با چه انديشه به اين تحول دست زده اند و چگونه مسأله اى را كه در شمار مسايل روش شناسى بود، وارد قلمرو مسايل فلسفى كرده اند، بعداً  آن را متذكر مى شويم.

روى اين اساس كه هرمنوتيك از نظر واقعيت دو تفسير مختلف دارد:

1. هرمنوتيك روش شناسى.

2. هرمنوتيك فلسفى.

ما هر دو تفسير را به طور جداگانه مطرح مى كنيم:

پيش از آن كه به توضيح بخش نخست وارد شويم، از تذكر نكته اى ناگزيريم و آن اين كه در زبان علمى امروز، «هرمنوتيك»از دايره ى  تفسير يك متن پا فراتر نهاده و در مورد فهم تاريخ (حوادث تاريخى) به ويژه با توجه  به فاصله زمانى مفسر با آن حوادث (هرمنوتيك تاريخى) فهم عواطف و احساسات (هرمنوتيك روانشناختى)  و به طور كلى فهم جهان بيرون از خود، دسترسى بر جهات درونى ديگران، از طريق علايم و الفاظ و اصوات، به كار مى رود.تو گويى هرمنوتيك جريان و مكانيزم فهميدن را مى آموزد، بنابراين تعجب نخواهيد كرد كه در مورد تفسير يك تصوير نقاشى، و يا يك مجسمه نيز به كار مى رود.([7])

ولى آنچه كه براى ما در اين بحث مطرح است همان دايره ى محدود، به نام تفسير متون وبالأخص متون دينى است هر چند ملاك در همه جا يكسان است. ([8])

--------------------------------------------------------------------------------

[1] . Wolf

[2] . Schleiermacher

[3] . Wilhelm Dilthey

[4] . كتاب نقد، شماره هاى 5، 6/154.

[5] . Martin Heidegger

[6] . Gadamer

[7] . كتاب نقد، شماره هاى5، 6/155.