1. هرگاه از جمعیتی انبوه تمجید کنند و آنان را به نیکی بستایند، این ستایش، مربوط به مجموع آنان است، نه فرد فرد ایشان. وقتی می‌گویند دانشجویان این دانشگاه بسیار جدی و کوشا هستند، این تعریف مربوط به غالب آن‌ها است، نه فرد فرد آنان و این نوع تعریف‌های گروهی، دلیل بر شایستگی تک تک افراد نیست. بنابراین، نمی‌توان با این آیه بر فضیلت شخص معینی استدلال کرد، بهترین دلیل این است که عبداللَّه بن ابیّ، رهبر منافقان و نیز دار و دسته او در بیعت رضوان حضور داشتند و با پیامبر بیعت کردند و اگر کناره‌گیری می‌کردند، تاریخ آن را ذکر می‌کرد؛ چنان که در «احد» یادآوری نموده است و این‌که فرزند ابیّ با دار و دسته خود، که حدود هفتصد نفر بودند، از رزمندگان اسلام جدا شدند. آیا می‌توان با این آیه بر فضیلت عبداللَّه بن ابی و دار و دسته او استدلال کرد؟

2. از دقت در الفاظ آیه می‌فهمیم که این زمان بوده؛ چنان که می‌فرماید: لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنْ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ ...؛ «آنگاه که با تو بیعت کردند، خداوند از ایشان راضی شد.» روشن است که این دلیل بر بقای رضایت تا پایان عمر نیست. هر گاه دلیل قاطعی اقامه شود که یکی از آنان بعد از ماجرای بیعت، کاری بر خلاف موازین اسلام انجام داده، با مضمون این آیه منافاتی نخواهد داشت و به یک معنا، رضای الهی، که ازصفات فعل او است نه از اوصاف ذات او، به سخط تبدیل می‌شود. لذا در همین سوره یادآور می‌شود که این بیعت باید پایدار باشد و اگر پیمان‌شکنی کنند، به ضرر خود آن‌ها است؛ چنان‌که می‌فرماید:

إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنْکُثُ عَلَی نَفْسِهِ .... «²»

«آنان که با تو بیعت می‌کنند، مانند آن است که با خدا بیعت می‌کنند، دست خدا بالای دست آن‌ها است، هرکس این پیمان را بشکند، به ضرر خود شکسته است ...»

در اسلام اصلی است به نام «إِنَّمَا اْلأَعْمَالُ بِالْخَواتِیم» «³»

و از روایتی که بخاری نقل می‌کند، به دست می‌آید که روزهای نخستینِ زندگی انسان معیار قضاوت نیست، بلکه آخرین روزهای زندگانی، معیار قضاوت درباره کلّ زندگی او است. آنگاه پیامبرصلی الله علیه و آله فرمود: «إِنَّمَا اْلأَعْمَالُ بِالْخَواتِیم». چه انسان‌هایی که در نخستین روزهای زندگانی خود، عابدانی نیک‌اندیش و زاهدانی خوش عمل بودند؛ به‌گونه‌ای که قلوب آنان، مورد نزول آیات خدا بود، لیکن شیطانِ نفس بر آنان چیره شد و ازصراط مستقیم بیرونشان راند. نمونه واضح آن بلعم باعُور «⁴» و قارون بنی اسرائیل «⁵» است.

بنابراین، باید دید آیا همهصحابه در پایان زندگی نمره خوبی داشتند یا برخی از آنان، که به عنوان نمونه از جیش اسامه تخلّف کردند و مورد لعن قرار گرفتند. «⁶»