دسترسی سریع به مقاله
آيت‌الله‌العظمی سبحانی علامه حلی زمان است
حجت‌الاسلام و المسلمين عبدالحسين خسروپناه
عبدالحسين خسروپناه:
حجت‌الاسلام و المسلمين عبدالحسين خسروپناه، عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی، در گفت‌وگو با سرويس انديشه خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، درباره شخصيت آيت‌الله‌العظمی سبحانی و بررسی آثار وی در مورد كتاب «نظريةالمعرفة» گفت: توصيه من به همه افرادی كه معرفت‌شناسی را شروع می‌كنند اين است كه كتاب «نظريةالمعرفة» اثر استاد سبحانی و «معرفت‌شناسی در قرآن» اثر آيت‌الله‌العظمی جوادی آملی را بخوانند؛ چرا كه هر كدام با نگاهی خاص تدوين شده است.
حجت‌الاسلام خسروپناه در باب مقايسه اين 2 كتاب اظهار كرد: آيتالله سبحانی در «نظريةالمعرفة» مباحث معرفت‌شناسی فلسفه اسلامی را با فلسفه غرب درگير و به شبهات معرفت‌شناسی فلسفه غرب جواب داده‌اند و آيت‌الله‌العظمی جوادی آملی با رويكرد و طرح مباحث حكمت متعاليه در كتاب خود به مباحث معرفت‌شناسی پرداخته است، البته اين رويكرد حكمت متعاليه در كتاب «نظريةالمعرفة» است ولی مباحث پيچيده فلسفی اسلامی در كتاب آيتالله جوادی ملاحظه می‌شود؛ لذا هر دو كتاب مكمل هم هستند.
مؤلف كتاب «كلام جديد» در مورد تاريخچه پرداختن به مباحث معرفت‌شناسی در ميان فيلسوفان متأخر اذعان كرد: البته قبل از آيتالله سبحانی و آيتالله جوادی آملی، علامه طباطبايی در «اصول فلسفه و روش رئاليسم» و شهيد مطهری در پاورقی‌های اصول فلسفه و روش رئاليسم و كتاب «مسئله شناخت» و آيتالله مصباح يزدی در «آموزش فلسفه» به طرح مباحث معرفت‌شناسی پرداخته‌اند.
خسروپناه در مورد «نظريةالمعرفة» و «معرفت‌شناسی در قرآن» تأكيد كرد: اين دو كتاب نظام‌مند‌تر و جامع‌تر از كتاب‌های ديگر در باب معرفت‌شناسی بوده و می‌توان گفت جزو اولين كتاب‌های نظام‌مند معرفت‌شناسی هستند و آيتالله جوادی آملی و آيتالله سبحانی با توجه به اين‌كه معرفت‌شناسی جزو دانش‌های مبنا و ريشه است و اگر برای فردی مسائل معرفت‌شناسی حل شود؛ لذا فكر نكنم در حوزه مباحث كلام جديد و قديم و فلسفه ناتوان بماند، من ديده‌ام هركسی دچار آسيب‌های فكری بوده است، بدان خاطر بوده كه مباحث معرفت‌شناسی‌اش كامل نيست؛ لذا به خاطر اين موضوع مهم است كه آيتالله سبحانی كتاب نظريةالمعرفة را نوشته‌اند.
مدرس دانشگاه مذاهب اسلامی گفت: آيتالله سبحانی؛ علامه حلی زمانند؛ يعنی در مباحث فقهی، اصولی، تفسيری، كلامی، فلسفی و تاريخی كار كرده‌اند و اين جامعيت به همراه عمق را در كم‌تر كسی يافتم، من وقتی كتاب‌های علامه حلی را می‌خوانم ياد آيتالله سبحانی می‌افتم و وقتی كتاب‌های آيتالله سبحانی را می‌خوانم ياد علامه حلی می‌افتم، سبك نگارش و سير بحث از قبيل عمق، سطح و زوايای مختلف بحث‌ها، خيلی شبيه هم هستند.
وی در نيازمندی به افراد دارای جامعيت علمی اظهار كرد: ما علاوه بر اين‌كه به عالم متخصص در حوزه خاصی نيارمنديم و در عين حال به يك‌سری افراد جامع كه در عرصه‌های مختلف صاحب‌نظر هستند، نياز داريم و اين جامعيت را آيتالله سبحانی دارند. جامعيت آيتالله سبحانی زاييده پركاری ايشان است؛ مثلا كتابخانه عميق و مفصلی در مؤسسه امام صادق(ع) دارند كه در ابتدا كتابخانه شخصی‌شان بوده كه بعدا توسعه پيدا كرده است و اكنون جديد‌ترين كتاب‌ها از فرق مختلف در اختيارشان قرار می‌گيرد.
مدرس مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره) در مورد منابع مورد استفاده آيتالله سبحانی در نقد نظريات مخالفان تأكيد كرد: ايشان با توجه به كتابخانه غنی كه دارند، وقتی گروهی را نقد می‌كنند، مستند به منابع اصيل خود فرقه‌هاست، البته امكان دارد برخی استناد‌ها جای حرف داشته باشند ولی تلاش ايشان اين است كه از منابع اصيل استفاده كنند؛ مثلا در معرفی وهابيت از منابع دسته اول خود وهابيت استفاده كرده‌اند، مثل آثار «ابن تيميه» و يا «محمدبن عبدالوهاب». درباره معتزله از كتاب «المغنی فی ابواب التوحيد و العدل» و يا «شرح اصول خمسه» از «قاضی عبدالجبار معتزلی» استفاده كرده و زمانی كه می‌خواهند اشاعره را معرفی كنند از كتاب‌های «شهرستانی» و يا «ميرسيد شريف جرجانی» و «فخر رازی» و «غزالی» استفاده كرده‌اند.
وی خاطر نشان كرد: ايشان حافظه بسيار قوی دارند به نحوی كه تاريخ وفات بسياری از افراد انديشمند را می‌دانند و اطلاعات عمومی تاريخی ايشان نسبت به اين شخصيت‌ها خيلی قوی است؛ لذا كتاب «بحوث فی الملل و النحل» يكی از بهترين كتاب‌های مذاهب‌شناسی است كه جريان‌های مختلف، آرا، عقايد و وضعيت سياسی اجتماعی اين فرقه‌ها را به خوبی نشان داده است.
مؤلف كتاب «انتظارات بشر از دين» در مورد روحيه دفع شبهات و پاسخ‌گويی آيتالله سبحانی گفت: ايشان چون دغدغه دين دارند با اين‌كه مرجعيت شيعه به عهده‌شان است ولی وقتی ديدند برخی از روشنفكران شبهاتی را مطرح كرده‌اند، پاسخ مكتوب داده و نگفتند كه در شأن من نيست تا پاسخ دهم. من از خيلی از افراد شنيدم كه می‌گفتند: «در شأن آيتالله سبحانی نبود كه پاسخ به اين افراد بدهند» و من در مقابل اين افراد با ناراحتی می‌گفتم كه شئون دين ارزشمندتر است. در مقابل هم آيتالله سبحانی در پاسخ‌ها نه تنها بی‌احترامی نمی‌كنند، بلكه سجايای نيك آن روشنفكر را ياد می‌كنند.
وی همچنين اظهار كرد: در خاطر دارم كه برخی از روشنفكران كه مباحث و نظريات خود را طرح كرده بودند، آن‌ها را به مؤسسه امام صادق(ع) دعوت كردند و برخی‌شان در اين مؤسسه تدريس كردند؛ لذا معتقد نبودند كه چون افراد نظرات متفاوتی دارند، نبايد حرف بزنند و لذا بسيار عالمانه و انديشمندانه می‌گفتند كه اين افراد بايد در اين مكان‌های علمی نظراتشان را بگويند و طلاب از زبان خود روشنفكران طراح اين نظريات با آرای آنان آشنا شوند.
وی تأكيد كرد: آيتالله سبحانی در عين حال كه آدمی دگم و بسته نيستند، عرق دينی و دغدغه دينی والايی دارند؛ يعنی آيتالله سبحانی بين حلم و علم، بين دغدغه دينی و دغدغه علمی را جمع كرده‌اند و به نظر من از عوامل موفقيت معظم‌له ويژگی‌ها و سجايای اخلاقی است كه توانسته‌اند در خودشان جمع كنند.
مؤلف كتاب «قلمرو دين» در مورد اعلام مرجعيت آيتالله سبحانی اظهار كرد: آيتالله سبحانی نظرشان اين بود كه مرجع به اندازه كافی وجود دارد؛ لذا معتقد بودند كه نيازی نيست كه رساله دهند، و با اين‌كه مجتهد مسلمی هستند و از سال‌ها قبل رساله را نوشته بودند، رساله را منتشر نمی‌كردند و معتقد بودند كه الآن اولويت و وظيفه شرعی‌شان اين است كه به شبهات و تحقيقات علمی پاسخ دهند، بعد از اين‌كه آيت‌الله‌العظمی تبريزی از دنيا رفتند، جمع زيادی از مردم تبريز به ايشان گرايش پيدا كردند و اصرار داشتند كه مرجعيت‌شان را اعلام و رساله را چاپ كنند و ايشان وقتی اين وضعيت را ديدند با توجه به اين‌كه منطقه تبريز عرق خاصی دارند كه مرجعشان تبريزی باشد و اين‌كه اگر رساله را منتشر نكنند چه بسا مردم به دامان يك‌سری افراد كه اصلا اصول انقلاب را قبول ندارند، رجوع كنند؛ لذا رساله را چاپ كردند و لذا آيتالله سبحانی تا احساس تكليف نكردند رساله را به مرحله انتشار نرساندند.