فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی تصاویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب
مقالات برگزیده
دسترسی سریع به مقاله
دانشنامه کلام اسلامی
ادريس (عليه السلام)
ادريس (عليه السلام)

ادريس نام يكى از انبياى الهى قبل از حضرت نوح است (اثبات الوصيه ، ص 24ـ 25 ; السيرة النبويه ، ج1 ، ص 3 ; المنتظم ، ج1 ، ص 233 ; كشف الاسرار وعدة الابرار ، ج6 ، ص 56) برخى كلمه«ادريس را مشتق از دراست دانسته و گفته اند چون آن حضرت بيشتر از سى صحيفه را تدريس كرده ، به اين نام خوانده شده است» (لسان العرب ، ج4 ، ص 329 ; مجمع البيان ، ج6 ، ص 492 ; علل الشرايع ، ص 27). بعضى مى گويند ادريس اسمى عجمى است و نمى تواند مشتق از دراست باشد (تاج العروس ، ج4 ، ص 149 ; الكشاف ، ج3 ، ص 23).
به قولى ، ادريس همان هرمس است كه در يونان باستان واسطه بين خدايان و انسان به حساب آمده است (اثبات الوصيه ، ص 24 ; تاريخ ابن خلدون ، جزء دوم ، ص 7 ; رسائل اخوان الصفاء ، ج1 ، ص 138 ; تمهيد القواعد ، ص 9 ; تفسير القرآن الكريم ، ج3 ، ص 18) و به قول ديگر ، وى همان كسى است كه در تورات اخنوخ ناميده شده و نام پدر وى«برد بن مهليل» مى باشد (كتاب مقدس ، سفر تكوين ، فصل پنجم ، بند 19ـ 25  ; الطبقات الكبرى ، ج1 ، ص 40) و چون اسامى ادريس را ، عرب از اهل تورات گرفته و مخارج حروف در زبان عربى با مخارج حروف در زبان يهود فرق مى كند ، چنين اختلافى در اسامى او به وجود آمده است (تاريخ ابن خلدون ، ج2 ، ص 7).
در منابع عربى اسلامى ، ادريس را در سلسله نسب پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) ذكر كرده اند (البداية والنهايه ، ج 1 ، ص 93 ; السيرة النبوية ، جزء1 ، ص 3) هر چند برخى اين مطلب را نپذيرفته و عقيده دارند كه چون وى حضرت محمد (صلى الله عليه وآله وسلم را در شب معراج «الاخ الصالح» ناميده (الروض الأنف ، جزء1 ، ص 13ـ14 ; صحيح بخارى ، جزء14 ، ص 2ـ3) پس نمى تواند از اجداد پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) باشد ، هر چند منابعى ديگر او را از اجداد نوح ذكر كرده اند (تفسير كبير ، ج21 ، ص 223 ;تفسير المنار ، جزء7 ، ص 605 ; المستدرك على الصحيحين ، ج2 ، ص 549).
درباره زندگانى ادريس (عليه السلام) و سرانجام او نيز اختلاف بسيارى وجود دارد و مطالب موجود چندان قابل اعتماد نبوده و بيشتر آنها از زمره اسرائيليات به حساب مى آيند (الميزان ، ج14 ، ص 71ـ 73).
بعضى «منف» مصر را محل ولادت ادريس مى دانند (ربيع الابرار ، ج1 ، ص 369ـ 371) و برخى مى گويند در بابل به دنيا آمده است و دويست سال بعد از آدم به نبوت برانگيخته شده است (تاريخ روضة الصفا ، ص 49) و قبل از آن نزد غاذيمون مصرى كه براى هدايت اهل يونان و مصر مبعوث شده بود ، درس مى خواند (اخبار العلماء بأخبار الحكماء ، ص 2).
ادريس نخستين كسى بود كه جامه دوخت و پوشيد و جامه مردم تا آن زمان از پوست بود و نيز وى نخستين كسى بود كه قلم را براى نوشتن به كار بست و به دانش ستاره شناسى و حساب پرداخت (الملل والنحل ، ج2 ، ص 353 ; اعلام النبوه ، ج23 ، ص 46 ; مروج الذهب ، ج1 ، ص 43) ، از اين رو ادريس را نخستين مدرس انسان مى دانند كه مبادى فاضله را آموزش داد ، تا به كمال و فضيلت برسند و اصول هر علم را منتهى به او مى دانند ، و به همين دليل انسان ها در رشته هاى نجوم ، هندسه ، فلسفه ، حساب ، منطق و حكمت... مديون او مى باشند (الميزان ، ج14 ، ص 72 ; رسائل اخوان الصفاء ، ج 1 ، ص 138
گفته شده است ، ادريس مأمور هدايت دودمان قابيل بود كه به ملاهى و مناهى مى پرداختند و مشرك و ميگسار و بت پرست بودند (كليات قصص الأنبياء ، ص 46 ; تاريخ طبرى ، ، ج1 ، ص 116) ، وى مردم را به حق و توحيد دعوت كرده و از آنان مى خواست از شريعت آدم و شيث پيروى كنند ، نسبت به همديگر با عدل و انصاف رفتار كرده و در مورد ضعيفان كوتاهى نكنند. براى جهاد با دشمنان دين آماده باشند و با پرداخت زكات به يارى فقرا بشتابند و روزه گرفتن در روزهاى معهود را فراموش نكنند ( اخبار العلماء بأخبار الحكماء ، ص 4 ; الانبياء حياتهم وقصصهم ، ص 65ـ 66) و چون مردم سخنان او را نپذيرفتند ، گرفتار خشم خداوندى گشته و از ميان رفتند (كمال الدين وتمام النعمة ، ص 326ـ 333
در مورد سرانجام او نيز گفته اند ، چون آن حضرت ، گناهان فرزندان قابيل را ديد از خداوند خواست كه او را به سوى خود بالا ببرد و خداوند هم اجابت كرد و هم اكنون در آسمان چهارم يا ششم زندگى مى كند (اخبار الزمان ، ص 79 ; البرهان فى تفسير القرآن ، ج6 ، ص 350 ; شرح فصوص الحكم ، ص 332) و برخى گفته اند وى به آسمان چهارم رفت و در آنجا هم جان داد (مجمع البيان ، ج6 ، ص 492 ; الكشاف ، ج3 ، ص 24) و بعضى معتقدند كه او به صورت زنده وارد بهشت شد و هرگز بيرون نگشت (المنتظم فى تاريخ الملوك والامم ، ج1 ، ص 234 ; تفسير كبير ، ج21 ، ص 233).
قرآن كريم دوبار و در دو سوره از حضرت ادريس ياد مى كند و او را پيامبرى صديق ، صابر و صالح و داراى منزلتى والا مى داند و از داخل شدن او در رحمت الهى خبر مى دهد (مريم:56ـ 57 ; انبياء:85ـ 86). برخى با تمسك به آيات و روايات مى گويند خداوند او را به بعضى از طبقات آسمان بالا برده است (البيان فى تفسير القرآن ، ج7 ، ص 134 ; بحارالانوار ، ج11 ، ص 270) ، از اين رو در قرآن آمده است: (ورفعناه مكاناً عليّاً) . برخى ديگر معتقدند رفعت مكانى و صعود به جايى بلند هر چند بلندترين مكان ها باشد مزيت به شمار نمى آيد و مراد از مكان «علىّ» يكى از درجات قرب است و از سياق داستان هايى كه در اين سوره به رديف ذكر مى شود و مواهب نبوت و ولايت را كه مقامات معنوى و الهى است ذكر مى كند ، همين تفسير و تعليل فهميده مى شود (تفسير التحرير والتنوير ، ج16 ، ص 57).
روايات مى گويند: حضرت ادريس (عليه السلام از ميان پيروانش هفت تن را برگزيد كه اين تعداد دعا كنند و بقيه آمين بگويند ، خداوند نيايش آنان را پذيرفت و به طريق عبادت دلالت نمود و ادريس را به پيام آورى برگزيد (علل الشرايع ، ص 28).
آن حضرت زاهد و عابد بود و هر روز هزاران بار خدا را تسبيح مى گفت و بيت او را مسجد سهله مى دانند كه خياطى نيز مى كرده است و امام على  (عليه السلام) فرموده است خداوند ادريس را رفعت مكان داد و بعد از وفاتش از طعام بهشت استفاده مى كند (بحارالانوار ، ج11 ، ص 274ـ 280

منابع
اثبات الوصيه  ، مسعودى ، على بن الحسين ، دارالاضواء ، 1409ق ; اخبار الزمان  ، مسعودى ، ابوالحسن على بن الحسين ، دارالاندلس ، بيروت ; اخبار الزمان  ، ابوالحسن على بن حسين بن على المسعودى ، دارالاندلس ، بيروت ; اخبار العلماء بأخبار الحكماء  ، قفطى ، جمال الدين ، يوسف، ترجمه سيد ، محدر امين، طبع سعادت مصر; اعلام النبوة  ، الماوردى الشافعى ، ابوالحسن على بن محمد ، دارالكتب العلميه ، بيروت ; الانبياء حياتهم وقصصهم  ، الحسنى العاملى ، عبد الصاحب ، مؤسسه اعلمى ، بيروت ; البداية والنهايه  ، ابن كثير ، دارالكتب العلميه ; البرهان فى تفسير القرآن  ، بحرانى ، سيد هاشم ، مؤسسه البعثة ; البيان فى تفسير القرآن  ، طوسى ، ابوجعفر ، مترجم احمد قيصر ، داراحياء التراث العربى ، بيروت ; تاج العروس  ، زبيدى ، مرتضى ; تاريخ ابن خلدون  ، ابن خلدون ، عبدالرحمن ، دارالفكر ; تاريخ روضة الصفا  ، ميرخواند ، مير محمد بن سيد برهان الدين ، دارالمعرفة ، بيروت ، مجلسى ، محمدباقر ، بحارالانوار ، دارالكتب الاسلاميه ، تهران ; تاريخ طبرى  ، طبرسى ، محمد بن جرير ، مؤسسه اعلمى ، بيروت ; التحرير والتنوير  ، ابن عاشور ، محمد طاهر ، مؤسسه تاريخ ، بيروت ; تفسير القرآن الكريم  ، شيرازى ، صدرالدين ، تصحيح محمد خواجوى ، انتشارات بيدار ، قم ; التفسير الكبير  ، فخر رازى ، دار الكتب العلميه ، تهران ; تمهيد القواعد  ، ابن تركه اصفهانى ، على بن محمد ، مترجم سيد جلال الدين آشتيانى ، انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران ; ربيع الابرار ونصوص الاخبار  ، زمخشرى ، محمود ، ترجمه سليم نسيمى ، دارالذخائر للمطبوعات ، قم ; رسائل اخوان الصفاء  ، نيشابورى ، مترجم يوسف مرعشى ، دارالمعرفة ، بيروت ; الروض الأنف  ، سهيلى ، عبدالرحمن ، مترجم عبدالرؤوف ، مؤسسه مختار ; السيرة النبويه  ، ابن هشام ، دارالفكر ; شرح فصوص الحكم  ، ابن جندى ، مؤيد ، تصحيح سيد جلال الدين آشتيانى ، بوستان كتاب قم 1381 ; صحيح بخارى  ، ابن جوزى ، محمد ، داراحياء التراث العربى ، بيروت ; الطبقات الكبرى  ، ابن سعد (م/230) دارصادر ، بيروت ، 1380 ; علل الشرايع  ، صدوق ، احياء التراث العربى ، بيروت ; كتاب مقدس ، سفر تكوين  ، فصل پنجم ، بند 19 تا 25 ، ويليام كلن و هنرى ركن ، ترجمه فاضل خادم همدانى ، انتشارات اساطير ، تهران ; الكشاف  ، زمخشرى ، محمد ، ناشر دار الذخائر للمطبوعات ، قم ; كشف الاسرار و عدة الابرار  ، ميبدى ، رشيدالدين ، مترجم على اصغر حكمت ، اميركبير ، تهران ، 1382 ; كليات قصص الأنبياء  ، جويرى ، مولانا محمد ، آفتاب تهران ، بازار بين الحرمين ; كمال الدين وتمام النعمة  ، تصحيح كمره اى ، انتشارات كتابفروشى اسلاميه ، تهران ; لسان العرب  ، ابن منظور ، تحقيق على سيرى ، دارالاحياء التراث العربى ; مجمع البيان  ، طبرسى ، فضل بن حسن ، التقريب بين المذاهب الاسلامية ، القاهرة ; مروج الذهب ومعادن الجوهر  ، مسعودى ، تصحيح شار پل ، منشورات جامعة لبنانية ، بيروت ، 1965م ; المستدرك على الصحيحين  ، نيشابورى ، مترجم يوسف مرعشى ، دارالمعرفة ، بيروت ; الملل والنحل  ، شهرستانى ، عبدالكريم ، مترجم اميرعلى ، دارالمعرفة ، بيروت ; المنار  ، رشيد رضا ، دار المنار ، مشارع ، 1367هـ ; المنتظم فى تاريخ الملوك والامم  ، ابن جوزى ، ابوفرج عبدالرحمن بن على بن محمد ، دارالكتب العلميه ، بيروت ; الميزان  ، طباطبايى ، محمدحسين ، مؤسسه اعلمى للمطبوعات ، بيروت .
سيد محمدصادق محمدى وفايى