بزرگداشت علما و دانشمندان، و بازگويى كارهاى انديشمند آنان در طول زندگى، و نشر آثار و تأليفات آنان، دو اثر سازنده در زندگى انسان ها دارد:

1. اين شخصيت هاى علمى و پيشروان فرهنگ اسلامى به سان شمع سوخته اند و راه را براى آيندگان روشن ساخته اند. بنابراين، بر گردن نسل هاى بعدى، حق عظيمى دارند كه بايد ادا شود و يكى از طرق اداى اين حقّ، بزرگداشت آنان در كنگره هايى است كه خدمات ايشان در آنها به طور كامل بيان گردد.

2. تجليل از بزرگان گذشته سبب مى شود كه نسل معاصر پيرو راه آنها باشد، زيرا با دو چشم خود مى بيند كه تمام طبقات، از عالمان بزرگ تقدير و تشكر كرده و خود را وامدار آنان مى دانند.

استان ولايت مدار مازندران، عالمان بزرگ و محققان عالى قدرى را در دامان خود پرورش داده است، به گونه اى كه هم اكنون آثار قلمى آنان، نورافشانى مى كند و شمار اسامى آنان، در اين فرصت كوتاه، براى ما ممكن نيست، و لذا ما يكى از علماى بزرگ اين بلاد را كه كنگره اى براى بزرگداشت او برگزار شده، انتخاب كرده و چهره نيمرخى از او ترسيم مى كنيم:

اين شخصيت، رشيدالدين، ابوعبدالله محمد بن على بن شهرآشوب بن أبى نصر بن أبى جيش ساروى مازندرانى است كه در سال 488 ديده به جهان گشوده و در سال 588 ديده از جهان بربسته است و قريب صدسال عمر با بركت خود را به گونه اى صرف كرده كه موافق و مخالف همه او را ستوده اند و تاكنون كسى را سراغ نداريم كه از او خرده گيرى كند.

عظمت افراد را از دو راه مى توان به دست آورد:

1. از لسان ترجمه نگاران كه با آنها معاصر بوده اند يا پس از آنها آمده اند.

2. از بررسى آثارى كه از خود به يادگار نهاده اند.

اتفاقاً هر دو راه به روى ما باز است و ما مى توانيم پايه عظمت علمى و اجتماعى او را از آنها به دست آوريم:

عصاره زندگى ابن شهرآشوب، به گونه زير است:

1. همگان اتفاق دارند كه او در هشت سالگى قرآن را حفظ كرده است، و او در سخنرانى خود در بغداد و دمشق از آن بهره مى گرفت.

2. او در ايّام خليفه «المقتفى» خطيب منابر بغداد بوده به گونه اى كه خليفه از شيرينى بيان او درشگفت مانده و او را با اهداى خلعتى تجليل كرده و ستوده است.

3. همگان اتفاق دارند كه او در علوم قرآن، و واژه هاى مشكل آن و قواعد نحو، سرآمد روزگار بوده است.

4. او نه تنها در علوم ياد شده سرآمد بلكه در فقه اماميه، فقيهى بزرگ و در اصول و معارف، نابغه اى سرشناس بوده به گونه اى كه از اطراف و اكناف جهان به سوى او مى آمده اند تا از چشمه جوشان او سيراب شوند.

ما در اين جا تنها به سخنان عالمان اهل سنت بسنده مى كنيم.

نخستين كسى كه از علماى اهل سنت به شرح حال او پرداخته يحيى بن حميد حلبى معروف به «ابن ابى طى»(م630هـ) مى باشد. او كتابى درباره طبقات الإماميه دارد كه متأسفانه در دست نيست، ولى ديگران از او بسيار نقل كرده اند.

اينك شخصيت هاى بعدى كه به ترجمه او پرداخته اند عبارتند از:

1. ابن حجر عسقلانى(852) در لسان الميزان او مى نويسد: ابن ابى طى در تاريخ خود آورده است: ابن شهرآشوب به علم حديث روى آورد و با شخصيت هاى بزرگى ديدار داشت و سپس به علم فقه پرداخت و در فقه اهل بيت(عليهم السلام)سرآمد روزگار شد و در اصول، نبوغ پيدا كرد، آن گاه به علم قرائت و تفسير و علوم عربى مشغول شد.

سپس به ترسيم چهره ظاهرى او مى پردازد و مى گويد:

او زيبا روى بود و معانى را به بهترين شيوه در خطابه هاى خود، القا مى كرد و پيوسته مى كوشيد فاصله ميان شيعه و سنّى را كم كند و كتابى در اين باره به نام «المتفق والمفترق» و يا به تعبير ديگر «المؤتلف والمختلف» و به تعبير سوم «الفصل والوصل»نوشت.

آنگاه يادآور مى شود: او كتابى درباره عالمان شيعه (پس از شيخ طوسى) نگاشته و بسيار پرهيزكار و خداترس بود و در ماه شعبان سال 588 درگذشت.

اين گفتار ابن ابى طىّ است كه در تاريخ خود آورده و ابن حجر آن را دركتاب خويش نقل كرده است.( )

2. مورخ ديگرى پيش ابن حجر يعنى خليل بن ايبك صفدى شافعى(م764هـ) در كتاب «الوافى بالوفيات»، شبيه آنچه را كه ابن حجر در كتاب خود آورده بود، نقل كرده است ولى دومى كلمات ابن ابى طى را كاملتر نقل كرده و مى گويد:

«وكان بهىّ المنظر، حسن الوجه والشيبة، صدوق اللهجة، مليح المحاضرة، واسع العلم، كثير الخشوع والعبادة والتهجد، لا يكون إلاّ على وضوء، أثنى عليه ابن أبى طىّ فى تاريخه ثناء كثيراً».( )

«او خوش چهره و زيباروى، و داراى ريشى سفيد بود، راستگو، شيرين سخن و داراى دانش گسترده، و خداترس و پيوسته مشغول عبادت و شب زنده دارى و هميشه با وضو بود. شگفت اينجاست كه روزهاى عمر او را هم به دقت بيان كرده است و مى گويد وى 99 سال و دو ماه و نيم زيست و در شهر حلب از شهرهاى سوريه درگذشت.

3. حافظ شمس الدين محمد ب على بن احمد الداوودى متوفاى 945 او را چنين معرفى مى كند:

«كان امام عصر وواحد دهره والغالب عليه علم القرآن والحديث».

«او يگانه زمان و يكتاى روزگار بود، در ميان علوم اسلامى، بيشتر به قرآن و حديث پرداخته بود. مقام و موقعيت او در شيعه به سان مقام و موقعيت خطيب بغدادى در اهل سنت است. آن گاه به ذكر اسامى كتاب هاى او پرداخته و در پايان مى گويد: «واسع العلم كثير الفنون»، سپس از ابن ابى طى نقل مى كند كه: مردم حلب بين أبى بطه شيعه و ابن ابى بطّه حنبلى تفاوتى قائل نبودند تا اين كه اين مرد، ميان آن دو چنين فرق گذاشت:

«ابن بطّه حنبلى، بَطّه به فتح است و ابن بطّه شيعى به ضم».( )

اكنون مى بينيم سه مورّخ سنى بزرگ مانند ابن حجر و صلاح الدين صفدى و شمس الدين داوودى هر سه مطلب را از ابن ابى طى گرفته و هركدام بخشى از كلام او را نقل كرده اند و اگر اصل كتاب او در اختيار بود، مقام و موقعيت او از نظر دانشمندان اهل سنت بيشتر روشن مى شد.

4. جلال الدين سيوطى(م911هـ) در كتاب «بغية الوعاة فى طبقات اللغويّين والنحاة» در جلد نخست، در صفحه 181 به شماره 404 او را انسانى پيشگام در غريب اللغه و علم نحو دانسته است.( )

از افراد بگذريم نوبت محققان قرن چهاردهم اسلامى مى رسد كه همگان به اتفاق به ستايش او پرداخته و از مقام علمى او سخن گفته اند. از جمله مى توانيد به كتاب هاى ياد شده در زير مراجعه فرماييد:

1. هدية العارفين، نگارش اسماعيل پاشاى بغدادى، ج2، ص 102.

2. معجم المؤلفين، نگارش عمر رضا كحاله، ج11، ص 16.

3. اعلام، نگارش خيرالدين زركلى، ج6، ص 279.

هركدام از اين شخصيت ها به نوعى به ترجمه او پرداخته اند.

ما در اينجا فقط به ديدگاه هاى بخشى از علماى اهل سنت درباره اين شخصيت عظيم پرداختيم، اما آنچه كه علماى شيعه درباره او مى گويند را به وقت ديگر موكول مى كنيم، زيرا شخصيت عظيم ابن شهرآشوب به گونه اى است كه نظر عالمان ترجمه نگار را بيشتر به خود جلب كرده و در اين مورد، كتاب «روضات الجنات» نگارش سيد محمد باقر خوانسارى متوفاى 1313 و اعيان الشيعه نگارش عالم بزرگوار سيد محسن امين متوفاى 1371 بيش از ديگران به شرح زندگى او پرداخته اند و استاد بزرگوار ما محمدعلى مدرس نيز در كتاب «ريحانة الأدب» در اين باره قلم فرسايى كرده است.

در آغاز سخن يادآور شديم، مقام و موقعيت اشخاص را از دو راه مى توان به دست آورد: يكى از طريق ديدگاه هاى ترجمه نگاران، ديگرى از آثارى كه از خود به يادگار نهاده اند. ما در اينجا به برخى از آثار وى اشاره مى كنيم:

1. از ميان آثار او، كتاب «مناقب آل ابى طالب» كه گاهى از آن به انساب آل ابى طالب نام مى برند بسيار مورد استفاده محدّثان و سيره نويسان امامان معصوم است، ولى اين كتاب نياز به تحقيق بيشتر و بيان مصادر دارد كه تاكنون انجام نگرفته است.

2. كتاب «متشابه القرآن و محكماته» كه كتاب بكر و كم نظيرى است، وى از تأليف آن در سال 570 فارغ شده است، مرحوم سيد محسن جبل عاملى مى نويسد:

«من در كتابخانه حسينيه در نجف اشرف به كتابى برخوردم كه در آغاز آن چنين آمده است، قال الشيخ الأجل شمس الدين محمد بن على بن شهرآشوب مازندرانى ـ رضى الله عنه ـ: سألتم وفقكم الله للخيرات املاء كتاب فيبيان المشكلات من الآيات المتشابهات وما اختلف العلماء فيه من حكم الآيات... فأجبتكم إلى ذلك.( )

اين همان است كه اخيراً در تهران در سال 1328 چاپ شده است.

3. اثر ديگر ماندگار او كتاب معالم العلماست كه در آن، به ترجمه بزرگان شيعه از فقيه و اصولى و مفسّر و اديب و شاعر آورده است و در حقيقت اين كتاب تكميل كننده كتاب «فهرست» شيخ طوسى است و شگفت اينجاست كه در همان زمان، و معاصر با او شيخ منتجب الدين نيز كتابى در همين موضوع نوشته و متأسفانه اين دو شخصيت بزرگ، از حال يكديگر آگاه نبودند، و شايد علت آن اين است كه ابن شهرآشوب در حلب و شيخ منتجب الدين دررى مى زيسته است.

اينها آثار مطبوع از اين شخصيت بزرگوار است.

لازم است در پايان تكليفى بر دوش برگزار كنندگان اين كنگره بگذارم و آن اين كه با بررسى دقيق فهارس كتابخانه هاى اسلامى و غربى، مى توان از وجود نسخه هاى ديگر مؤلّفات اين شخصيت بزرگ آگاه شد و آنها را به زيور چاپ آراست، زيرا اين مرد بزرگ چشمه جوشانى بود كه در انواع علوم اسلامى قلم زده و اثر به يادگار نهاده است و اين وظيفه ما است كه اين آثار را چاپ و منتشر سازيم.

قم ـ حوزه علميه

جعفر سبحانى

1 محرم الحرام 1435