110 درس
درس:110
يكشنبه 13/3/86
بحث ما در بارة شرط متأخر بود، شرط متأخر در سه مورد قابل تصور است:
1) شرط مأموربه؛
2) شرط تكليف؛
3) شرط وضع(الصحه و الفساد)؛
راجع به شرط «مأموربه» گفتيم كه كلمة «شرط» خلاف اصطلاح است، شرط در آنجا به معناي متعلَّقات مأموربه ا ست، گاهي متعلَّقات اجزاء است،گاهي متعلَّقات غير أجزاء است، متعلَّقات مأموربه، يعني آن چيزي كه در «مأموربه» دخيل است. متعلَّق مأموربه ممكن است متقدم باشد، متعلَّق مأموربه ممكن است كه مقارن باشد و ممكن است هم است كه متأخر باشد. من معتقدم كه در بارة امر اول، كلمة متعلَّق را به كار ببريم و بگوييم: متعلَّقات «مأموربه». اگر متعلَّق مأموربه است، چه كسي گفته است كه همة متعلَّقات دفعتاً و احده باشد. در حالي كه مأموربه امر تدريجي است،امر تدريجي ممكن است متقدم باشد،ممكن است كه مقارن باشد وممكن است كه مؤخر باشد.
اصلاً نبايد اين را وارد بحث مي‌كردند، مرحوم نائيني فرمودند كه اين خارج از محل بحث است. مرحلة دوم شرائط تكليف است،شرائط تكليف گاهي مقدم است،گاهي مقارن و همراه تكليف است، وگاهي هم متأخر است، يعني تكليف حالاست،ولي شرطش بعداً است.
گاهي شرط متقدم است، مثلاً مولا به عبدش مي‌گويد:«إن جائك زيد اليوم يجب عليك اكرامه - فأكرمه- غداً»، اما به شرط اينكه كلمة«غداً» را قيد «يجب» بگيريم.يعني وجوب فردا(غداً) است، اما شرطش متقدم است، مجيئ زيد در امروز شرط است، وحال آنكه تكليف در آينده(غداً) است، شرط مقدم است،تكليف مؤخر. وگاهي مقارن است،مانند, عقل،تميز و بلوغ. وگاهي هم شرط تكليف مؤخر است،مانند كسي كه در اول و دوم ذي الحجه در مكه به سر مي‌برد،حج بر او واجب است، ولي شرطش ادراك الوقوفين است،يعني ادارك الوقوفين شرط وجوب است.(يجب الحج لمن أدرك الوقوفين).
توضيح مسئله:
عرض كرديم اگر مراد شما از تكيف همان ايجاب اعتباري است، اعتباريات خفيف المؤنه است. درامور اعتباري دوتا شرط داريم:
الف) ترتب الأثر عليه،
ب) تناقض در اعتبار نباشد. اگر اين دوتا شرط حاصل بود،اعتبار اشكالي ندارد. وجوب يك امر فرضي و تصوري است، يعني يك چيزي هست كه من در حقيقت او را بر گردن «مكلَّف» اعتبار مي‌كنم، در امر اعتباري تأثير و تأثر نيست، فلذا ممكن است كه شرط اعتبار مقدم باشد، ممكن است كه شرطش مقارن،و يا متأخر باشد. «اعتبار» يعني فرض وتصور، ولذا در امور اعتباري عليت ومعلوليت تصور ندارد، منتها چون اعتبار يك امر عقلائي است، به همين جهت دوتا شرط دارد:
1) أن يترتب عليه الأثر؛
2) أن لا يكون فيه التناقض. چون اگر در امور اعتباري، تناقض باشد،آنوقت عقلاء برايش ارزش قائل نمي‌شوند. ولي امور اعتباري تحت قانون عليت و معلوليت در نمي‌آيند. پاية اين مسئله را مرحوم شيخ محمد حسين اصفهاني نهاده است و تلميذش مرحوم طباطبائي آن را به حد كمال رساند، البته در كلمات حضرت امام(ره) اشاراتي به اعتباريات و تكوينيات هست، منتها اشارة كم رنگ،نه پر رنگ.
اما اگر مراد شما از «تكليف» ارادة جديه مولاست، ارادة جديه مولا يك امر تكويني است، آن چيزي كه اين ارادة جديه را در لوح نفس پديد مي‌آورد،حتماً بايد با اين اراده همزمان باشد. چرا؟ چون «تكليف» امر تكويني است و امر تكويني هم شوخي بردار نيست. الإراده ظاهره نفسانيه، «ظاهره» يعني پديده، اراده امر تكويني و پديدة تكويني است،امر تكويني هم علت تكويني مي‌خواهد و قطعاً بايد امر تكويني علتش با تمام اجزاء همزمان و متزامن باشد. فلذا حسابش با وجوب اعتباري جداست. اتفاقاً اين تكليف كه يك امر تكويني وپديدة تكويني است،علتش همراهش هست، علتش چيست؟ آن چيزي كه مرا وادار مي‌كند كه تكليف كنم، چيست؟ علم من و آگاهي من از مصالح(اولاً)، و علم به من به قدرت مكلَّف (ثانياً) مرا وادار مي‌كند.
آن چيزي كه مرا وادار به تكليف مي‌كند، دو چيز است:
الف)علم من به مصالح؛
ب) علم من به قدرت مكلَّف؛
اتفاقاً اين علم هميشه با تكليف همراه است. چطور؟ مثلاً؛ مولا مي‌بيند كه اگر امروز زيد وارد شهر ما بشود،مصلحت دارد كه من فردا از او پذيرائي كنم،ولذا به غلامش مي‌گويد: إذا جائك زيد اليوم فأكرمه(يجب اكرامه) غداً)، كلمة «غداً» قيد يجب است ،در اينجا علم مولا به مصلحت، سبب شده است كه اين اراده در ذهنش متبلور بشود. چرا اين اراده در ذهن مولا متبلور شد؟ به خاطر علم او به مصلحت، و علم او به قدرت، يعني علم مولا به اينكه زيد اگر امروز بيايد و فردا از او دعوت كند،مصحلت دارد،اين سبب شده است كه اين اراده در ذهن مولا متبلور بشود. وثانياً: مولا مي‌داند كه زيدفردا قادر است،يا مي‌داند كه اين زائر خانة خدا مي‌تواند در روز نهم و دهم در عرفات ومني حاضر بشود، اين علم مولا به مصلحت و علم مولا به قدرت «مكلَّف» سبب مي‌شود كه در ذهن مولا يك پديدة تكويني بنام تكليف متبلور بشود، والعلم بالمصلحه اولاً، والعلم بقدره المكلَّف في ظرفه ثانياً متزامن مع التكليف،با تكليف همراه است،جدا نيست. علم با تكليف همراه است. علم به تكليف از يك طرف،علم به قدرت هم از طرف ديگر، سبب شده‌اند كه اين اراده در ذهن مولا متبلور بشود.
بنابراين؛ امور تكويني هميشه با علتش مقارن است،يعني علمه بالمصلحه وعلمه بالقدره. اگر مرحوم خراساني در كفايه مي‌فرمايد: لحاظ شرط است،مرادش از «لحاظ» همين علمي است كه بيان شد. پس امور اعتباري گاهي شرطش مقدم است،گاهي مقارن است و گاهي هم متأخر. فلذا اشكالي هم ندارد. اما در امور تكويني،حتماً شرطش (كه علم به مصلحت و علم به قدرت است) همزمان با تكليف است،تقدم و تأخر در آن راه ندارد.
فإن قلت: شما مسئله را تحريف كرديد،يعني شرط را علم كرديد،وحال آنكه در عبارت «علم» شرط نيست «إن جائك زيد اليوم فأكرمه غداً» علم شرط نيست، بلكه «مجيئ» شرط است، يعني مولا مي‌فرمايد: «إن جاء زيد اليوم يجب عليك اكرامه غداً»، وجوب اكرام غد وفردا، شرطش مجيئ است، نه علم به مجيئ( چون نفرموده علم به مجيئ). «شرط» مجيئ است، ولي شما شرط راتحريف كرديد و گفتيد كه مجيئ شرط نيست، بلكه «علم» شرط است. يا ادراك الوقوفين شرط است،و حال آنكه شما فرموديد ادراك الوقوفين شرط نيست، آنچه كه شرط مي‌باشد،علم به اينكه اين آدم مي‌تواند در آينده،اين وقوفين را درك كند، پس آن چيزي كه در لسان دليل شرط است، شما او را جواب نداديد،آنچه را كه جواب داديد، او درلسان دليل نيست.چون در لسان دليل مجيئ شرط است، وقوفين شرط است،(يجب الحج إن أدرك الوقوفين)، آن هم مقدم است و هم مؤخر. ولي شما شرط تكليف را علم به مجيئ وعلم به ادراك الوقوفين گرفتيد، واين خلاف لسان ادله است (اين اشكال را هم بر آخوند كرده‌اند).
قلت: درست است كه« مجيئ» شرط است، ولي شرط وجوب اعتباري است، يعني در لسان أدله، «مجيئ» شرط است، اما مجيئ شرط وجوب اعتباري است،نه شرط تكليف تكويني است. بايد فرق بگذاريم بين تكليف به معناي اعتبار وبين تكليف به معناي اراده، اگر تكليف را به معناي اعتبار(يعني وجوب اعتباري) گرفتيم، مجيئ شرط است، نه علم به مجيئ، يا (در آن مثال ديگر) اداراك الوقوفين شرط است،نه علم به ادراك الوقوفين. اما اگر تكليف به معناي پديدة نفساني (يعني آن ارادة كه در لوح نفس پيدا مي‌شود) گرفتيد،آن ديگر شرط خودِ مجيئ نيست، بلكه علم به مجيئ است. شرطش ادراك الوقوقفين نيست، بلكه شرطش علم به ادارك الوقوفين است، پس من تحريف نكرده‌‌ام، بلكه در لسان ادله،مجيئ شرط وجوب اعتباري است، وقوفين شرط وجوب اعتباري است. يعني در لسان «ادله» متقدم و متأخر هردو شرط وجوب اعتباري هستند، وجوب اعتباري هم«يتشكل بأشكال المختلفه»،يعني‌گاهي شرطش مقدم است، گاهي مقارن است و گاهي هم متأخر. اما اينكه من گفتم: «علم به مجيئ وعلم به و قوفين » شرط است، آن تكليف است كه در ارادة مولاست، فلذا ارادة مولا نمي‌تواند مجيئ خارجي شرط ارادة مولا باشد،بلكه هميشه بايد رابطه باشد،« علم) به قول آخوند اضافة من به آن مجيئ،يا به تعبير من علم به مصحلت ويا علم به قدرت مكلَّف،اين دوتا شرط است كه در من پديدة حاصل بشد بنام:الإراده التكوينيه. پس آنچه كه در لسان دليل شرط است، آن شرط وجوب اعتباري است،يعني كتاب وسنت در وجوب اعتباري سخن مي گويد، و آنها شرط وجوب اعتباري هستند. اما تكليفي كه قائم به ذهن مولاست، آن شرطش همان علمش هست به مصالح و علمش به قدرت مكلَّف است. پس ما تحريفي نكرديم، چون آنچه كه شرط است، شرط امر اعتباري است و ا مر اعتباري هم شرطش «يتشكل بأشكال مختلفه». اما اينكه ما گفتيم مجيئ شرط نيست، بلكه علم به مجيئ شرط است، يا ادراك الوقوفين شرط نيست،بلكه علم به ادارك شرط است،آن شرط تكليف به معناي قائم به نفس مولاست. «وما ورد في الكتاب و السنه»،تكليف به معناي اعتباري است. اين حاصل جواب ما مي‌باشد در اين دو مورد(يعني هم در شرائط مأموربه و هم در شرائط تكليف).
بيان‌آيه‌الله‌بروجردي:
ايشان مي‌فرمايد اصلاً شرائط تكليف ، هيچگاه شرط تكليف نيستند، اينكه علماء مي‌فرمايند؛ شرط تكليف است،صحيح نيست. شرائط تكليف، شرط تكليف نيست، بلكه قيد موضوع است(هر چند كه درلسان علماء، عقل، تميز، بلوغ وقدرت را از تكليف مي‌‌دانند). ولي مرحوم بروجردي مي‌فرمايد كه اينها در لسان «علماء» شرائط تكليف هستند،ولي در واقع اينها قيد موضوع هستند، كي؟ مفهوم تكليف را مبتداء قرار بدهيد،ممكن را هم خبر قرار بدهيد، «بينهما» موضوع خواهد بود. چطور؟ التكليف الصادر من المولا لمن له عقل و تمييز وقدره ممكن. در اين تعبير، عقل،تمييز و قدرت شرط تكليف نشدند، بلكه موضوع تكليف شدند،يعني تكليف روي اينها ميخوابد، تكليف روي كسي ميخوابد كه هم مميز باشد و هم عاقل و هم قادر. فلذا «تكليف» شرط ندارد، «تكليف» فقط موضوع مي‌خواهد، موضوعش چيست؟ الإنسان العاقل، المميز والبالغ و القادر، اينها موضوع تكليف هستند،ولذا مي‌گوييم:التكليف الصادر من المولا لمن له عقل و تمييز وقدره ممكن. پس تمام شرائط تكليف بر گشت به موضوع تكليف.
يلاحظ عليه:
«علي الظاهر» ايشان بين مفهوم تكليف(تكليف كلي) وبين تكليفي كه در قرآن وسنت پياده شده، خلط كرده است، اينكه مي‌فرمايد: عقل،بلوغ وقدرت، موضوع تكليف هستند، صحيح است. يعني موضوع تكليف به معناي مفهوم كلي تكليف است. يعني انسان تكليف و لا تكليف را بحث كند، ماهيت تكليف را مطالعه وبحث‌كند، ماهيت را روي يك دايره بنويسد وبگويد: ايها التكليف! ماهيت تو اين است، تو يا ممكن الوجود هستي،يا ممتنع الوجود هستي و يا واجب الوجود. سپس بگوييم: تو ممكن الوجود هستي. ولي در موضوع خاص، كدام موضوع خاص؟ موضوع خاص عبارت است از: بلوغ، عقل و تمييز. يعني ماهيت تكليف را مطالعه مي‌كنيم، موضوعش ر ار هم مشخص مي‌كنيم، سپس كلمة(ممكن) را بر او حمل مي‌كنيم. اما بحث ما در تكليف، راجع به اين تكليف نيست كه متكلمين در بارة آن بحث مي‌نمايند، بلكه بحث ما در مصداق تكليف است،مصداق تكليف كدام است؟ إذا جائك زيد اليوم فأكرمه غداً، يجب اكرامه غداً، كلمة(غداً) قيد يجب است. آن مفهوم تكليف را مصداقاً بحث مي‌كنيم و مي‌گوييم: گاهي شرط تكليف مقدم است، گاهي شرط تكليف مقارن است،وگاهي شرط تكليف مؤخر است، يعني الآن حج واجب است، وحال آنكه عملش ده روز بعد است. بنابراين، فرمايش مرحوم بروجردي خوب است، ولي جاي بحث آن در علم كلام است، نه در علم فقه.يعني در علم كلام راجع به ماهيت تكليف بحث مي‌كنند ومي‌گويند: موضوع اين تكليف انسان قادر،عاقل وبالغ است. سپس حكم مي‌كنند به (أنه ممكن). ولي بحث ما يك بحث فقهي است،نه بحث كلامي، يعني وقتي در خارج پياده كنيم.اين تكليف در خارج شرط دارد،شرطش اين است كه «زيد» امروز بيايد،شرطش اين است كه وقوفين را در محلش درك كند.
