دسترسی سریع به درس
درس سه شنبه 07/08/92
حجيت ظواهر
الکلام
في حجية الظواهر:
گفتيم اصل
اولي اين است که ظن، حجّت نمي باشد و اصولا غير از قطع
چيزي حجّت نيست. ما اين اصل را از طريق ادله
ي اربعه ثابت کرديم و گفتيم اگر بدون يقين
چيزي را به خداوند نسبت دهيم اين کار بدعت و حرام است.
با اين حال مشخص
است که هيچ عامي نيست مگر اينکه تخصيص زده شده است.
اولين
چيزي که از تحت اين اصل بيرون آمده است ظواهر کلمات متکلم
است.
اگر ظواهر مفيد
ظن باشد، استثناء در: (الاصل عدم حجية الظن الا الظواهر) متصل است
ولي اگر
مبناي ما را انتخاب کنيد که فردا آن را مطرح مي کنيم و آن
اينکه ظواهر جزء ظنون نيست بلکه جزء يقين است، استثناء
مزبور منقطع مي شود.
اصولي ها
تقريبا متفق اند که ظواهر جزء ظنون است.
به هر حال مطابق
مبناي قوم پيش مي رويم که قائلند ظواهر جزء ظنون است و
مي گوييم: اگر ظاهر کلام کسي حجّت است او بايد سه
مقدمه را پشت سر بگذارد:
المقدمة
الاولي:
اين خود مرکب از سه امر است.
الامر الاول: اصل الصدور.
يعني رسول
خدا (ص) آن را بيان کرده است و انتساب آن به شارع و متکلم ثابت شود و الا
اگر کسي خبري را به دروغ به شارع نسبت دهد واضح است که ظهور آن حجّت
نيست.
الامر
الثاني:
ثبوت الظهور
يعني عبارت
مجمل نباشد. ظهور عبارت با قواعد عربي و صرف و نحو، تبادر، صحت حمل و عدم
صحت سلب و مانند آن ثابت مي شود. اگر شاعري شعري را گفته باشد و
بخواهيم مطلب را به او نسبت دهيم اولا بايد بدانيم که او
آن شعر را گفته است يا نه (اصل الصدور) دوم اينکه معاني کلمات
او را بدانيم و بعد بگوييم نظر او در شعر فلان چيز بوده
است.
الامر الثالث: جهة الصدور
انسان که سخن مي
گويد بايد بدانيم در مقام افاده و تفهيم چيزي
است و الا اگر کسي در مقام شوخي باشد و يا مي خواهد
تمرين زبان عربي کند و کلماتي را تکرار کند، اينها بي
فايده است و ظهور ساز نيست. هکذا اگر در مقام تقيه است و واقع
را نمي گويد.
المقدمة
الثانية:
ما الفرق بين الظاهر و النص
فرق اين دو
چيست که مي گويند ظاهر مفيد ظن است و نص مفيد قطع
مي باشد؟
ظاهر چيزي
است که قابل تأويل است به گونه اي که اگر تأويل کنيم
نمي گويند متناقض سخن گفتيم بلکه مي گويند بر خلاف
ظاهر عمل کردي. مثلا کسي گفت: اکرم العلماء و بعد گفت که عالم
همسايه را اکرام نکن. اين استثناء در ظاهر موجب تناقض نيست بلکه
فرد خلاف ظاهر مرتکب شده است
اما نص آن است که اگر
تأويل در آن راه يابد موجب تناقض است و کلام منصوص قابل تأويل
نيست. مانند: قل هو الله احد. اگر
کسي مانند مسيحيان بگويد که خداوند سه تا هست مخالف آن
است.
المقدمة
الثالثة:
اين مقدمه مهم است و به سبب همين مقدمه است که گفته اند ظواهر جزء
ظنون اند.
هنگامي که متکلم
کلامي را مي گويد مثلا مي گويد: زيد قائم در
آن چند احتمال وجود دارد:
- احتمال مي دهيم او لفظ را در معنا (ما وضع له) به کار نبرده است. مثلا لفظ اسحاق را به کار برده تا سينه اش صاف شود.
- احتمال مي دهيم او لفظ را در ما وضع له به کار برده است اما قرينه نياورده است. مثلا گفته است: رايت اسدا و مرادش شجاع بوده است ولي نگفته است في الحمام.
- احتمال مي دهيم در کلامش هاذل بوده و شوخي مي کرده است و اينکه گفته است: رايت اسدا في الحمام قصد شوخي داشته است.
- احتمال مي دهيم جمله ي مزبور را براي تمرين گفته است مثلا در مقام فراگيري زبان بوده است.
- احتمال مي دهيم عام گفته باشد و خاص را اراده کرده باشد.
- احتمال مي دهيم مطلق گفته است و مقيد را اراده کرده است.
- احتمال مي دهيم بر قرائن حاليه اي که در لفظ نيست اعتماد کرده است. مثلا رسول خدا (ص) فرموده است: التراب احد الطهورين و ممکن است صرفا تراب مدينه را اراده کرده باشد و به قرينه ي حاليه اي اعتماد کرده باشد.
بعد علماء
اين هفت احتمال را
با اصول عقلائيه از بين بردند و منتفي دانستند زيرا :
اصل در عاقل اين
است که وقتي تکلم مي کند لفظ را در معناي ما وضع له استعمال کند
و الا اينکه بي هدف کلامي را بگويد کار عاقلانه اي
نيست که بين مردم رايج باشد.
هکذا عقلاء اگر لفظ را
در معناي مجازي به کار بردند قرينه مي آورند.
عقلاء هنگام شوخي
کردن از قرينه استفاده مي کنند.
عقلاء هنگام
تمرين براي يادگيري زبان نزد خود تمرين
مي کنند نه در جلوي مردم.
هکذا عقلاء اگر عام و
يا مطلق بگويند و خاص و مقيد اراده کننده قرينه مي
آورند و الا اصل عدم تخصيص و تقييد است.
هکذا عقلاء اگر بر اساس
قرائن حاليه تکلم کنند اين کار بر خلاف ظاهر است و ظاهر اين است
که از چنين قرائني در کلام استفاده نکرده باشند.
البته گاه متکلم از
قرائن حاليه استفاده مي کند کما اينکه در مطول آمده است که
کسي به سفر مي رود که به او مي گويند: راشدا مهديا
که قرينه ي حاليه که همان آماده بودن او بر سفر است دلالت دارد
که معناي عبارت فوق چنين است: اذهب راشدا مهديا.
اصول عقلائيه هم
مفيد ظن است و موجب قطع نمي شود.
به هر حال عقلاء
براي ظواهر ارزش قائلند و اگر کسي در دادگاه عليه خود شهادت دهد
و بگويد به فلاني ده درهم بدهکارم همه آن را حجّت مي دانند.
نقول: يمکن ان
يقال: ظواهر جزء ظنون نيست بلکه جزء قطعيات است
ما قائل هستيم که
ظواهر جزء ظنون نيست و اگر جزء ظنون باشد تالي فاسد هاي
متعددي بر آن بار مي شود که بعدا به آنها اشاره مي کنيم
از جمله اين است که ظواهر قرآن جزء ظنون مي شود.
بيان اين
مطلب که ظواهر جزء قطعيات است تابع چند مقدمه است:
المقدمة
الاولي:
متکلم دو نوع اراده دارد: اراده ي استعماليه و اراده ي جديه
مثلا در عام و خاص گفته
شده است که متکلم مي گويد: اکرم کل عالم و در همان حال اراده کرده بود
که عالم فاسق اکرام نشود ولي اين مخصص را شش ماه بعد گفت است در
اين حال مي گويند: اراده ي استعماليه به اکرام تمام
علماء تعلق گرفت ولي اراده ي جديه که شش ماه بعد معلوم شد
اين است که عالمي که فاسق نيست فقط اکرام شود.
گاه اين دو اراده
با هم يکي است مانند اکرم زيدا ولي در عام و خاص و مطلق و
مقيد چنين نيست و اراده ي استعماليه به کل تعلق
گرفته است و اراده ي جديه به خاص.
المقدمة
الثانية:
تنها مسئوليتي که بر عهده ي ظواهر است اين است که معنا را
در ذهن مخاطب ايجاد کند. ظاهر همين کار را انجام داد و معنا را
ايجاد کرد. ديگر چيزي باقي نمانده است و ظاهر با
اين کار قطعا مسئوليت خود را انجام داده است.
آن هفت احتمال فوق
ديگر جزء مسئوليت هاي ظواهر نيست. هفت احتمال فوق همان
طور که در ظواهر است در نصوص هم وجود دارد. ديگران تصور کرده اند که ظواهر
هم بايد معنا را در ذهن مخاطب ايجاد کند و هم آن هفت احتمال را برطرف
کند و حال آنکه بر طرف کردن آن احتمال ها جزء رسالت و نقش ظواهر نيست.
بنا بر اين ظواهر
و نصوص در محدوده ي اراده ي استعماليه عين هم هستند و هر
دو قطعيه مي باشند.
بر اين اساس
وقتي دو نفر با هم سخن مي گويند کلامشان مفيد قطع است. من
که سخن مي گويم کلامم قطعي است و کسي نمي
گويد که سخنان من از ظنون است. دنيا همه بر اساس همين مکالمات
اداره مي شود. مثلا وقتي فروشنده مي گويد مبلغ فلان متاع
هزار تومان است کسي شک نمي کند غير از اين چيز
ديگري مراد او بوده باشد.