یکی از مظاهر رحمت و رأفت در اسلام،‌ مسئله‌ای است که الآن بحث می‌کنیم و آن عبارت است از: مرتده‌ی فطری، مرتد فطری را که مرد بود بحث کردیم و تمام شد، اما مرتده‌ی فطری، یعنی زنی که حین انعقاد نطفه یا حین تولد احد الأبوین مسلمان باشد، این زن محکوم به اسلام است، حال اگر این زن «بلغت مسلمة ثمّ‌ کفرت» تکلیف او چیست، آیا کشته می‌شود یا نه؟

 می‌گویند مرتده‌ی فطری کشته نمی‌شود، بلکه «تحبس دائماً و تضرب أوقات الصلاة» حبس دائمیش برای این است که اگر در جامعه باشد، ممکن است سم پاشی کند و سایر زنان را نیز منحرف می‌کند خصوصاً که تاثر زنان بیش از مردان است، منتها اوقات صلات تضرب. منظور از «تضرب» این نیست که چماقی به دست بگیرند و هرروز شلاقش بزنند، بلکه مراد ضرب تادیبی است یعنی آگاهش می‌کنند که الآن موقع نماز است.

 بنابراین، یکی از جاهایی که مرد و زن فرق دارد، همین جاست: الفروق بین أحکام الرجل و أحکام المرأة، خدا رحمت کند مرحوم آقای حاج أحمد زنجانی والد محترم آیة الله زنجانی را، ایشان کتابی در این باره نوشته بنام: الفروق بین أحکام الرجل و المرأة، از اول کتاب طهارت تا انتهای کتاب دیات موارد فرق را بیان کرده است، یکی از جاهای فرقش همین مورد است.

 بنابراین، آقایان می‌گویند این زن کشته نمی‌شود، بلکه او را حبس می‌کنند، منتها موقع نماز کمی تنبیهش می‌کنند(لا یقتل بل یحبس غایة ما فی الباب تضرب أوقات الصلاة) عبارت شیخ طوسی در کتاب خلاف

 قال الشیخ: المرأة المرتدّة إذا ارتدّت لا تقتل بل تحبس و تجبر علی الإسلام حتی ترجع أو تموت فی الحبس، و به قال: أبو حنیفة و أصحابه. و قال الشافعی إذا ارتدّت المراة قُتلت مثل الرجل إن لم ترجع، و به قال أبوبکر، و روی عن علی(علیه السلام) أنّه قال: کلّ مرتد مقتول ذکراً کان أو أنثی، و به قال فی التابعین: الحسن البصری، و الزُّهری، و فی الفقهاء: مالک، و الأوزاعی، و اللیث بن سعد، و أحمد بن حنبل و إسحاق.

 معلوم شد که در جهان تسنن کسی که با ما موافق می‌باشد ابو حنیفه است و اصحابش، البته در میان فقهای اهل سنت، ابوحنیفه تعقلی تر است یعنی تعقلی بحث می‌کند، بر خلاف شافعی که بیشتر سنتی بحث می‌نماید، یعنی به روایات بیشتر نظر دارد، اما ابوحنیفه به روایات کمتر توجه دارد.

 دلیل ما چیست؟

 ما معتقدیم که لا یقتل»

 ثم استدل الشیخ علی مختاره بإجماع الفرقة و أخبارهم، و قال روی عن النبی(صلّی الله علیه و آله) أنّه نهی عن قتل النساءو الولدان و لم یفرّق- یعنی بین مرتدّة و مرتد فرقی قائل نشده، تمسک به اطلاق می‌کند- و روی عن النبی(صلّی الله علیه و آله) أنّه نهی عن قتل المرتدّة. و روی عن ابن عباس أنّه قال: المرتدّة تحبَس و لا تقتل، و أیضاً الأصل حقن الدماء، و لم یقم دلیل علی جواز قتلها، فعلی من ادّعی قتلها، الدلالة.( الخلاف: 5/351-352، کتاب المرتدّ).

 این آراء اسلام است،کتاب خلاف شیخ طوسی منعکس کننده‌ی اقوال تابعین، صحابه و فقهاست، روشن شد که امامیه و ابو حنیفه و اصحابش یک طرف قرار دارند، این جمع هم گاهی اهل فتوا هستنند و گاهی فقیه هستند، اینها هم این طرف قرار گرفته‌اند،ما فعلا اقوال را نقل کردیم.

 ائمه اهل بیت علیهم السلام چه می‌گویند؟

 ما باید ببینیم که ائمه اهل بیت چه می‌گویند؟

 از ائمه اهل بیت روایاتی داریم که می‌فرمایند: «لا تقتل»

  و بدل علی ما علیه الأصحاب، مضافاً إلی ما ذکره الشیخ

 1: محمد بن الحسن باسناده عن محمد بن علی بن محبوب- این غیر از حسن بن محوب است، چون حسن بن محبوب در سال 150 متولد شده و در 234 وفات نموده، در حالی که محمد بن علی بن محبوب از کسانی است که در دوران امام حسن عسکری بوده و از ائمه هم روایت بلا واسطه ندارد- عن یعقوب بن یزید، عن آبن أبی عمیر، عن حمّاد، عن أبی عبدالله(علیه السلام) فی المرتدة عن الإسلام، قال:

  «لا تقتل، و تستخدم خدمة شدیدة، و تمنع الطعام و الشراب، إلّا ما یمسک نفسها، و تلبس خشن الثیاب، و تضرَب علی الصلوات».

 الوسائل: 18، الباب 4 من أبواب حد المرتدّ، الحدیث 1.

 2: و عنه- یعنی عن محمد بن علی بن محبوب- عن محمد بن الحسین،عن محمد بن یحیی- خزّاز است- عن غیاث بن إبراهیم، عن جعفر، عن أبیه، عن علیّ(علیه السلام)، قال:« إذا ارتدّت المرأة عن الإسلام، لم تقتل، و لکن تحبَس أبدا». الوسائل: 18، الباب 4 من أبواب حد المرتدّ، الحدیث 2.

 3: و باسناده عن الحسین بن سعید(اهواز) ، عن حمّاد، عن حریز، عن أبی عبدالله(علیه السلام)، قال:« لا یخلّد فی السجن إلّا ثلاثة: الّذی یمسک علی الموت، و المرأة ترتدّ عن الإسلام، و السارق بعد قطع الید و الرّجل». الوسائل: 18، الباب 4 من أبواب حد المرتدّ، الحدیث 3.و رواه فی الباب 5 من أبواب حد السرقة برقم 5 هکذا: (( الذی یمثل )) فکان الذی یمسک علی الموت.

 4: «و عنه، عن الحسن بن محبوب، عن عباد بن صهیب، عن أبی عبدالله(علیه السلام)، قال:« المرتد یستتاب، فإن تاب و إلّا قتل، و المرأة تستتاب، فإن تابت و إلّا حبست فی السجن، و اُضرّبها». الوسائل: 18، الباب 4 من أبواب حد الحدود، الحدیث 4.

 این روایت یک دانه اشکال دارد و آن اینکه صدرش راجع به مرتد ملی است و حال آنکه بحث ما در مرتده‌‌ی فطری است.

  پس صدر روایت مسلماً راجع به مرتد ملی است، چون مرتد ملی یستتاب، اما مرتد فطری «لا یستتاب»، پس صدر راجع به مرتد ملی است و حال آنکه بحث ما در مرتده‌ی فطری است چنانچه ذیل هم راجع به مرتد‌ه فطری است.

 ولی بعید نیست «المرتدّ یستتاب» قاعده کلیه است، خرج منها الفطری، و چون مخصص منفصل است سبب نمی‌شود که عبارت ظهور در مرتد ملی پیدا کند.

 اشکال

 اشکال این است که صدر روایت راجع به مرتد ملی است، و حال آنکه ذیلش را می‌خواهیم در مرتد فطری استعمال کنیم.

 جواب

 جوابش این است که صدر مطلق است، خرج از آن مرتد فطری، چون مخصص منفصل است، سبب نمی‌شود که صدر، ظهور در مرتد ملی پیدا کند، بلکه اطلاق دارد و خرج منها المرتدّ الفطری،‌ ذیلش هم راجع به مرتد فطری است.

 5: محمد بن یعقوب، عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب این حسن بن محبوب است- عن غیر واحد من أصحابنا ، عن أبی جعفر و أبی عبدالله(علیهما السلام)، «فی المرتد یستتاب، فإن تاب و إلّا قتل، و المراة إذا ارتدّت عن الإسلام، استُتیبت، فإن تابت و إلّا خلدت فی السجن و ضیّق علیها فی حبسها. الوسائل: 18، الباب 4 من أبواب حد المرتدّ، الحدیث 6.

 بنابراین‌،ما تابع ائمه اهل بیت هستیم، چون اکثر اهل سنت مانند شوافع و مالک و احمد و تابعین گفته‌اند کشته می‌شود، ولی از نظر ما این گونه نیست بلکه ظاهراً مرأة کشته نمی‌شود و فتوا نیز همین است.

  قبول توبتها

 ثم إنه یقع الکلام فی قبول توبتها حتی یسقط عنه الحد المقرر من الخلود و الاستخدام و الضرب علی الصلوات.

 این چندان بحث ندارد، چون وقتی که می‌گوید:‌«یستتاب» معنایش این است که توبه‌اش قبول است و الا استتابه معنا ندارد. روایتش را هم خواندیم که « المرأة تستتاب، فإن تابت و إلّا حبست فی السجن، و اُضرّبها».

 الکلام فی المرتدّ عن ملّة

 «ملت» از کلماتی است که در زبان عرب یک معنا دارد و در زبان فارسی معنای دیگر، در زبان عربی کلمه‌ی «ملت» به معنای شریعت است، ملّة إبراهیم، أی شریعة إبراهیم، ملّة أبیکم، أی شریعة أبیکم، اما ملت در زبان فارسی به معنای مردم است، به قول عرب‌های امروزی،‌ملت، یعنی شعب، عرب‌ها می‌گویند: شعب، ولی ما می‌گوییم ملت و مردم.

 مراد از ملت دراینجا،‌ملت به معنای عربی است نه ملت به معنای فارسی آن، از این اشتباهات در فقه ما زیاد است، مثلاً کلمه‌ «کفّ» در زبان فارسی به نصف دست می‌گویند، یعنی گودی دست. اما در زبان عربی کف به مجموع کف می‌گویند، یعنی از سر انگشتان گرفته تا مچ دست را کف می‌گویند.

 الکلام فی المرتدّ عن ملّة

 اگر بخواهم این دو صفحه را خلاصه کنیم، سه نوع بحث داریم:

 الف: وجوب استتابته، حقش این بود که این را در مرتدة‌ی فطری هم بگوییم، ولی نگفتیم، استتابة واجب است.

 ب: قبول توبته.

 ج: مدّة الإستتابة.

 اما وجوب استتابة، کسی که قبلاً نصرانی بوده، سپس مسلمان شده و در مرتبه سوم باز کافر شده (ثم أسلم و ثمّ کفر) این یستتاب، البته از نظر یستتاب، چون خیلی از فقها قائل به استتابة نیستند.

 محقق می‌فرماید:« و استتابته واجبة»

 1: محمد بن یعقوب، عن محمد بن یحیی، عن العمرکی، عن علی بن جعفر عن أخیه(علیه السلام) فی حدیث، قال، قلت، فنصرانیُّ أسلم، ثم ارتدّ؟ قال:« یستتاب فان رجع، و إلّا قتل» الوسائل: ج 1، الباب 3 من أبواب حدّ المرتدّ، الحدیث 1..

 2: و عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن غیر واحد من أصحابنا، عن أّبی جعفر و أبی عبدالله(علیهما السلام)

 « فی المرتدّ یستتاب، فان تاب، و إلّا قتل» همان مدرک، الحدیث 2.

 3: و عن محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن علی بن حدید عن جمیل بن درّاج و غیره عن أحدهما(علیهما السلام ) فی رجل رجع عن الاسلام فقال:« یستتاب، فان تاب، و إلّا قتل» همان مدرک، الحدیث 3، البته این حدیث را باید حمل کنیم بر مرتد ملی.

 4: و عن أبی علیّ الأشعری- احمد بن ادریس، متوفای 306- عن محمد بن سالم، عن أحمد بن النضر عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال:

 « اُتی أمیرالمؤمنین(علیه السلام) برجل من بنی ثعلبة، قد تنصر بعدإسلامه فشهدوا علیه، فقال له أمیر المؤمنین(علیه السلام): ما یقول هؤلاء الشهود؟ فقال: صدقوا و أنا أرجع إلی الاسلام فقال: أما أنّک او کذبت الشهود، لضربت عنقک، و قد قبلت منک فلاتعد، فانک إن رجعت لم أقبل منک رجوعاً بعده» همان مدرک، الحدیث 4،.

 حضرت فرمود الآن که شما به اسلام رجوع کردی کافی است، معلوم می شود که استتابه واجب است، حقش بود عین این مسئله را در مرتدّه‌ی فطری بحث می کردیم که آنجا هم استتابه واجب است.

  پس استتابه بدون دلیل نیست، اما دومی، یعنی «قبول توبته‌»، این هم از لوازمش است، زیرا وقتی استتابه واجب شد، بنده‌ی خدا هم توبه کرد، توبه اش قبول است، دیگر عقدش منفسخ نمی شود، یعنی موقت می شود، اموالش تقسیم نمی شود، یعنی تمام احکام اسلام بر او پاک می شود

 مدّة الإستتابة

 «إنّما الکلام» جای معرکه ی آراء، که خیلی ظریف است، سومی است، یعنی مدت استتابه،در مدت استتابه اقوالی است:

 الف: قولی که در روایت ما آمده و روایتش هم ضعیف است، ثلاثة ایام است، اتفاقاً محقق این قول را پسندیده

  ب: قول دیگر این است :«مدة یمکن استتابة» زمانی که می شود او را توبه اش داد، ولو پنج دقیقه باشد، این قولی است که بعضی ها گفته اند.

  ج: قول سوم این است که: مدة یرجی توبته، امید است که این آدم توبه کند.

  اولی که منصوص است، ما آن را رد می کنیم، زیرا روایتش ضعیف است، آنکه می گوید ثلاثة ایام.

 5: و عن عدّة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد- این از نظر ما مشکل ندارد- عن محمد بن الحسن بن شمّون- این غالی است، ضعیف و فاسد المذهب می‌باشد- عن عبدالله بن عبد الرحمن- چند عبد الله بن عبد الرحمن داریم و این ظاهراً اصمّ است که غالی است، پس این روایت ارزش ندارد- عن مسمع بن عبدالملک این خوب است- عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: قال أمیرالمؤمنین(علیه السلام): «المرتدّ عن الاسلام تعزل عنه امرأته، و لا تؤکل ذبیحته، و یستتاب ثلاثة أیام، فان تاب و إلّا قتل یوم الرابع». همان مدرک، الحدیث 5،

 این روایت ضعیف است، صاحب جواهر نیز همین حرف را می‌زند، ضعفش همین دو نفر است که نام بردیم.

 پس این روایت ضعیف است، ضعفش هم بخاطر همین دو نفر است، یعنی سهل بن زیاد و محمد بن الحسن بن شمون.

  پس این روایت (که مرحوم محقق به آن دل این بسته) ضعیف است،چرا؟

  چون مرحوم محقق در مقابل قول آن افراطی قرار گرفته که می‌گوید: به مقداری که « یمکن استتابته» کأنّه نان شب است که باید فوراً خورد و نباید بیشتر مهلت داد، در حالی که هیچ دلیلی بر آن نداریم.

 بعضی از اهل سنت می گویند که یک ماه وقت می دهیم.

 دیدگاه استاد سبحانی و علامه

  ولی در میان این اقوال، یک قول است که می‌گویند:« یمکن یرجی توبته و استتابته»، ما نیز همین قول را انتخاب می کنیم. چرا؟ چون مراد از این استتابه، استتابه ی فرمایشی نیست که بریم پرونده پر کنیم و بگوییم: این آقا یا این خانم را استتابه کردیم، ولی توبه نکرد فلذا فوراً پرونده را امضا کنیم و بفرستیم به اجرای احکام، مطلب این گونه نیست، بلکه مراد از این استتابه، استتابه ی واقعی است، شرع مقدس کار لغو نمی‌کند،کار لغو کار، کار لقلقة اللسان نیست، این استتابه ی واقعی است، اگر استتابه ی واقعی است، پس من حرف علامه را گرفتم، مرحوم علامه در قواعد در جلد 3، می‌گوید: حاکم ابتدا باید امهال بدهد،تا شبهه اش برطرف شود، آن مقداری که شبهه اش برطرف شود، باید به این آدم را (مرتد فطری مرد، مرتد ملی مرد) مهلت داد. مرحوم علامه در قواعد در جلد 3 در کتاب مرتد می فرماید: نه ثلاثة أیام و نه قول دیگر که می‌گوید بمقدار یمکن استتابته، و نه آن قول دیگر، بلکه به مقداری که بشود رفع شبهه کرد.

  بعضی ها می گویند: ابتدا فرمایشی بگوید: «أتوب الی الله»،بعداً شما از او رفع شبهه کنید.

 این سخن هم درست نیست، معنا ندارد که ابتدا به صورت فرمایشی بگوید: «لا إله إلّا الله» بعداً از او رفع شبهه کنیم، چرا؟ چون

  «لَا يُكَلِّفُ اللَّـهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»البقرة: ٢٨٦،

 بنابراین، در میان این اقوال مختلف، قول چهارمی با پنجمی خوب است، یعنی نخست باید مهلت بدهند تا یکنفر برود و از او عقده گشای کند، مشکلش را رفع کند، اگر دیدند، لجاجت کرد، کار تمام است، مدتی را معین نکنیم و آنکه با روح اسلام تطبیق می‌کند همین کلام علامه است در قواعد.

 اشکال صاحب جواهر به علامه

 صاحب جواهر همیشه کمر را می‌بندد تا قول مشهور را زنده کند، از اول جواهر تا آخرش این مرد(صاحب جواهر) در خدمت مشهور است و می‌خواهد قول مشهور را احیا کند، فلذا ایشان به علامه اشکال می‌کند و می‌گوید این خلاف روایات است، روایات می‌گوید فوری و فوری باید از او استتابه کنند، آن وقت شما چطور می‌‌گویید باید مهلت بدهند تا اینکه شبهه‌اش بر طرف بشود.

 جواب از اشکال صاحب جواهر

 ما در جواب ایشان عرض می‌کنیم و می‌گوییم: جناب صاحب جواهر! مراد از استتابة، صرف لقلقه‌ی زبانی و لسانی نیست، بلکه استتابة برای خودش مقدماتی را لازم دارد و مقدماتش این است که از طرف رفع شبهه کنند، مثلاً خاتمیت را منکر است، می‌گوید خاتم، یعنی پیامبر انگشتری است در میان انبیاء، بهائی ها همین را می‌گویند، یعنی معتقدند که خاتم به معنای انگشتر است، پیامبر خاتم النبی است، یعنی همانند انگشتر زینت است در میان انبیاء.

 باید کسی این شبهه را رفع کند و به طرف بفهماند که خاتم به معنای انگشتر نیست بلکه به معنای «ما یختتم به» است، الآن هم عرب‌ها به مهرهایی که ما جواب استفتائات را مهر می‌کنیم، خاتم می‌گویند. اگر احیاناً به انگشتر هم خاتم می‌گفتند به این اعتبار بوده است که نامه ها را با انگشتر مهر می‌کردند و لذا وقتی پیامبر اکرم به سران کشور ها نامه نوشتند، گفتند باید نامه شما مهر داشته باشد، برای حضرت مهری تهیه کردند که در آن نام مبارکش با لقب رسول الله حک شده بود، نامه را به آن ختم کرد.

 علی أی حال باید شبهات طرف حل بشود و بر طرف، یعنی نباید عجله در کشتن افراد نمود.

 البته ما باید در دستگاه قضائی، علما و دانشمندانی داشته باشیم که شبهات را بدانند و جواب‌ ها هم در اختیار شان باشد، تا کسی بدون حجت و بدون اینکه رفع شبهه از او شده باشد، کشته نشود.

 بنابراین، نه ثلاثة أیام ملاک است و نه سایر چیزهایی که بیان شد، بلکه این دو تعبیر کافی است، یعنی «یرجی توبته»، یا به قول علامه شبهه‌اش را به طرف کنند.

 بله! اگر شبهه‌اش بر طرف شد و مع الوصف از خود عناد و لجاجت به خرج داد، آن زمان است که کشته می‌شود.

 فالأولی أن قال: إن الاکتفاء بالقدر الممکن ، الذی لا یتجاوز عن دقائق ، یخالف روح الإسلام لأن القدر الممکن یساوی دقیقة أو دقائق، و لو تاب تکون توبته، توبة نابعة عن خوف القتل، و هو ما لا یرضی به الإسلام، فالأولی هو الإمهال علی قدر تزال فیه شبهته، حتی یظهر الإسلام عنده نقیاً من الشبهة ، سواء تحقق ذلک ضمن ثلاثة أیام، أو أقل، أو أکثر . و لعل التقدیر بالثلاثة فی هذه الروایة لتحقق تلک الغایة فی ذلک الزمان بهذا المقدار من الزمان.

 نعم لو ظهر لجاجته و إن طال البحث یقتل و إن لم تمض ثلاثة أیام.