بعد از استفاده از کلام آقایان به این نتیجه رسیدیم که این آیه مبارکه، یک معنای وسیعی دارد و منحصر به قطاع الطریق نیست، اختلاف ما با فقها و دیگران این است که آنها این آیه را منحصر در قطاع الطریق دانسته‌اند، ولی مضمون آیه را که مطالعه کنیم، یک معنای وسیعی دارد که قیودی در اولش است، محاربه با خدا و رسول خدا و غیره، قطاع الطریق هم یکی از مصادیقش است، اما نه هر قطاع الطریق، بلکه قطاع الطریقی که یک جمعیتی را تشکیل بدهند که عرب‌های امروز می‌گویند: الإرهاب»، یک جمعیتی را تشکیل داده‌اند و افرادی را تشکیل بدهند و دیده بان و نگهبانی دارند، خبر گزاری دارند، که امنیت عمومی را بهم بزنند، آن هم مصداق این آیه است که: «يُحَارِبُونَ اللَّـهَ وَرَسُولَهُ» ، چون این هم یک نوع محاربه با خدا و رسول خداست، چون نظام را بهم زدن و امنیت را بهم زدن، سبب می‌شود که بقیه احکام الهی هم تعطیل بشود، پس آنچه که از تذکرات آقایان و از تدبر خود استفاده کردیم، آیه یک معنای وسیعی دارد، بنابراین،‌منحصر به این نیست، به گواه آیه دیگر که می‌فرماید:

 «مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَٰلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ »المائدة: ٣٢.

 خود فساد فی الأرض یکی از موضوعات اسلام است، این آیه هم به توسط همان آیه معنای وسیعی پیدا می‌کند:

 «وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا» خودش یکنوع موضوعیت دارد، کما اینکه در آن آیه است :«مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ»

 باید ببینم که فقها در این زمینه چه می‌گویند:

 عبارت شیخ طوسی در کتاب خلاف

 قال الشیخ فی الخلاف: المحارب الّذی ذکره الله تعالی فی آیة المحاربة، هم قطاع الطریق الّذی یشهرون السلاح و یخیفون السبیل و به قال ابن عباس و جماعة و من الفقهاء.

 عبارت ابن إدریس

  و قال ابن إدریس: المحارب کلّ من شهر السلاح لإخافة الناس فی برّ کان أو فی بحر، فی العمران و الأمصار أو البراری و الصحاری، السرائر: 3/505.

 ما هم در ضوء فرمایش آقایان بحث می‌کنیم،‌عرض کردیم که آیه دارای معنای وسیعی است و این هم یکی از مصادیقش است.

 فروع

 ما در اینجا فروعی را مطرح می‌کنیم:

 1: اولین فرعی که مطرح می‌کنیم این است آیا آدمی که شمشیر به دست گرفته و اخافه‌ی ناس می‌کند، همت این کار را داشته باشد، یا اینکه اگر یک تشری هم بزنیم، فوراً شمشیرش را غلاف می‌کند، آیا باید اهل الریبة و التهمة باشند، قدرت این کار را داشته باشند یا اعم است، بلکه همین مقداری که شمشیر را کشیده و راه می‌رود و مردم را می‌ترساند، این مشمول این است هرچند قدرت این کار در او ضعیف باشد؟

 روایت ضریس چه می‌گوید؟

 صحیح ضریس می‌گوید که هر آدمی که شمشیر به دست گرفته و اخافه‌ی ناس می‌‌کند، این محارب نیست بلکه باید اهل الریبة و المظنّة باشد، یعنی قدرت این کار را داشته باشد.

 1 محمّد بن الحسن باسناده عن محمّد بن یحی، عن العبّاس بن معروف عن الحسن بن محبوب، عن علیّ بن رئاب، عن ضریس، عن أبی جعفر علیه السلام قال:« من حمل السلاح باللّیل فهو محارب إلّا أن یکون رجلاً لیس من أهل الرّبیة» الوسائل: ج 18، الباب 2 من أبواب حدّ المحارب.

 کلمه‌ی «ریبه» در این حدیث به معنای مظنّة است، البته کسانی هستند که می‌خواهند پوز بدهند، شمشیر از غلاف کشیده برای پوز دادن بدون اینکه قدرت زدن با آن را داشته باشد، حضرت می‌فرماید:« إلّا أن یکون رجلاً لیس من أهل الرّبیة».

  در عین اینکه روایت این را می‌گوید‌، ممکن است بگوییم این محمول بر فرد غالب است، غالباً کسانی که شمشیر می‌کشند، چند بار تا حال آدم کشته‌اند که یک چنین قدرتی را از خود نشان می‌دهند، حمل بر فرد غالب، و الا هر کسی که واقعا می‌خواهد در عالم ثبوت اهل ریبه و مظنة باشد یا نباشد، همین مقداری که نا امنی را ایجاد کند و لو در موقع عمل رفوزه است و نمی‌تواند کار کند، باز مشمول این آیه مبارکه است، بستگی به نظر شما دارد، آیا صحیح ضریس را بگیریم و بگوییم حتما باید کننده این کار باشد، آدم نترسی باشد و کننده این کار؟

 یا خیر، هر چند کننده این کار هم نباشد، همین مقداری که اخافه کرد، مردم که خبر ندارند، مردم از عالم ثبوت که خبر ندارند، هر کس که این مقام را برای خودش اختصاص دهد، این اهل محارب است، بله! آدمی که همه مردم می‌دانند که یک آدم ترسو است، خیال می‌کنند که دارند بمباران می‌کنند، یک آدمی که همه می‌دانند که این چیزی نیست، بچه ها از او می‌ترسند، او مشمول این آیه نیست، اما کسانی که اهل مظنّة باشند یا نه؟ یک آدمی است که ظاهرش این است که کننده است هر چند در واقع کننده نیست، این هم مشمول این است، الأمر دائر بین اینکه حدیث ضریس را بگیریم و بگوییم فقط اهل ریبة را می‌گیرد، یا این را حمل بر فرد غالب کنیم و بگوییم فرق نمی‌کند که اهل ریبة باشد یا نباشد، بله! «فقد خرج» کسانی که نمایشی است، یعنی هستند کسانی که این کار ها را نمایشی انجام می‌دهند، ولی در مقام عمل هیچ کاری از آنها ساخته نیست، چنین کسانی مسلماً‌ مشمول این آیه نیست.

 دیدگاه محقق

 مرحوم محقق قول دوم را انتخاب کرده است و می‌گوید هردو را می‌گیرد، می‌خواهد اهل ریبة باشد یا نه، فقط آدم های ضعیف و ناتوانی را که فقط نمایشی انجام می‌دهد، مثل انسانی که در لباس شیر باشد، آن را بیرون کرده است، اما بقیه را می‌گوید شامل است.

 در هر حال مجرد حمل سلاح را نمی‌گیرد، حمل سلاحی که برای اخافه و ترساندن مردم باشد. دو فرع اول تمام شد، الآن فرع سوم را می‌خوانیم.

 3: فرع سوم این است که آیا زن و مرد در این جهت یکسان هستند؟

 مرحوم محقق می‌فرماید:

 «و یستوی فی هذا الحکم الذکر و الأنثی إن اتفق»

  معلوم می‌شود که زنان آن زمان دارای عفت خاصی بوده‌اند، یعنی دارای روح سرکشی و این کار ها نبوده‌اند و لذا می‌فرماید: «إن اتفق»، اما الآن گروههای محارب از زنان بیشتر استفاده می‌کنند برای مقاصد مفاسد خود شان، فرق نمی‌کند می‌خواهد ذکر باشد یا انثی، اگر محقق می‌گوید:« إن اتفق»،‌این ناظر به عصر خودش است، خودش در 602 متولد شده و در 676 فوت کرده است.

 4: هل یثبت هذا الحکم للطلیع، و هو المراقب للمارّة لیخبر قطاع الطریق، أو الردء، أعنی المعین لقطاع الطریق فی ضبط الأموال، و نحوها؟ المشهور، عن الأصحاب عدم الشمول، قال المحقق: فلا یثبت هذا لحکم للطبع و لا للردء.

 گروه محارب دوتا بازو دارد که یکی از آنها عبارت است از: الطلیع، یعنی مراقب، طلیع به کسی می‌گوید که در یک نقطه‌ای می‌ایستد، کاروانی که می‌خواهد بیاید، فوراً به آن مرکز خبر می‌دهد که کاروان می‌آید، آماده بشوید، خودش کاره‌ای نیست، نقش او فقط این اندازه است که در یک نقطه‌ی بلندی می‌ایستد با دوربین یا بدون دوربین می‌بیند که کاروان می‌آید و با بی سیم هم خبر می‌دهد به مرکز، آیا آیه شامل طلیع هم است یا نه؟

 آقایان می‌گویند شامل طلیع نیست، چون در گرفتن شریک است و نه در پس دادن، او فقط در بیرون کار است،کسانی که در درون کار هستند، در مقابل یک فردی داریم که نامش را می‌گویند: کمک کار، یعنی معاون و معین، گاهی می‌گویند معاون و معین هم جزء محارب نیست، کمک می‌کند، مثلاً چاقو می‌‌آورد، ظرف می‌آورد، کمک می‌کند، اما در گرفتن و بریدن شریک نیست، طلیع را می‌شود استثنا کرد؟ البته ابو حنیفه همه را یک کاسه کرد و گفته فرق نمی‌کند طلیع باشد، ردء باشد، اینها یک جمیعتی هستند که اگر یکی نباشد، کار دیگری خنثی می‌شود، ولی فقهای ما طلیع را جدا کرده‌اند، اما در «ردء» دو قول است، طلیع را می‌شود گفت که این دور است، یک پولی را می‌گیرد و گزارش می‌دهد، فقط گزارشگر و خبر نگار است، اما ردء هم دو جور است، یک ردئی داریم که آب و غذا می‌آورد، یعنی برای این محارب آب و غذا می‌آورد، اما یک ردئی داریم که اسب را می‌آورد، کیسه را می‌آورد، کمک می‌کند، چه فرق می‌کند؟ همه کس که نمی‌تواند همه کار ها را انجام بدهد، کار ها تقسیم می‌شود از بالا به پایین.

  بنابراین، من در «ردء» دو قول و دو نظر دارم، ردئی است که متن کار با او نیست، فقط غذا و آب می‌‌دهد و آشپزی می‌کند، ممکن است که بگوییم این محارب نیست.

  اما آدمی که در متن کار است و کیسه می‌آورد و کیسه پر می‌کند، لباس می‌آورد و لباس می برد، انواع کمک ها می‌کند، اینها مسلماً همه شان مشمول محارب هستند، در کربلا همه‌ی آنها که شمشیر به روی امام حسین علیه السلام نکشیدند، عده‌ای بودند که کار شان کمک کردن، اسب زین نمودن و اسب تهیه کردن بوده است.

 آیه دیگر «مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَٰلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ »المائدة: ٣٢.

 آیا این آیه، با آن آیه یکی است، یعنی محارب داخل است تحت فساد فی الأرض؟

 فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا. می‌توانیم بگوییم آن آیه که می‌گوید:« وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَافٍ أَوْ يُنفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ». با این آیه یکی است؟ «مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ »، آدم کش، أو فساد فی الأرض، قطاع الطریق است و امنیت را بهم می‌زند و غارتگری می‌کند، فساد فی الأرض؟

  البته ممکن است بگوییم فساد فی الأرض در این آیه همان آیه محارب است، و می‌توانیم دائره فساد فی الأرض را وسیع‌تر بگیریم، کما اینکه بعید نیست که وسیع‌تر بگیریم، الآن کسانی که مواد مخدر بین پسر ها و دختر ها پخش می‌کنند،‌جوانانی که مانند دسته گل هستند، آنها را به صورت کاه در می‌آورند، آیا این فساد فی الأرض نیست؟ آیا این أدم جرمش بیشتر است یا آدمی که یک فردی را بکشد، این جمعی را کشته، جامعه را از بین برده؟

  بعید نیست که فساد فی الأرض اعم باشد و قضات بتوانند از این فساد فی الأرض بیشتر استفاده کنند، البته با مطالعه، با آرامش و فکر،‌که بتوانند معنای وسیعی را بفهمند، تا نگویند دستگاه قضائی اسلام ناقص است و ناظر به اوضاع امروز نیست.

  بحث دیگر این است که از کجا بدانیم که این آدم محارب است؟ این مثل بقیه موضوعات است، بقیه موضوعات را از کجا می‌فهمیدیم؟ إما بالبیّنة أو بالإقرار، یا بیّنة است، یعنی دوتا شاهد، یا خودش اقرار کند، البته اقرارش باید متعدد باشد، «لیقوم کلّ إقرار مقام الشهادة» هر اقراری جای یک شهادت باشد، آن موقع بحث در اینجاست که مرحوم جواهر آورده ولی جایش اینجا نیست؟ آیا شهادت بچه هم قبول می‌شود یا نه؟

 پس بحث در این است که بچه‌ای در دوران نابالغی مشاهده کرده، گاهی وقتی بالغ می‌شود شهادت می‌دهد، این هم حجت است، بابی در اینجا داریم که اگر بچه در دوران عدم بلوغ موضوعی را ببیند، ولی بعداً شهادت بدهد،یعنی « إذا بلغ» قبول است.

 1: محمد بن یعقوب کلینی‌(متوفای 329) عن أبی علیّ الأشعری این شخص أحمد بن أدریس است، هر موقع بگویند أبو علیّ الأشعری، مراد أحمد بن أدریس است (متوفای 306،) عن محمّد بن عبد الجبّار - استاد اینهاست- عن صفوان صفوان بن یحیی -، علی العلا بن رزین، عن محمّد بن مسلم، عن أحدهما علیهما السلام، «قال فی الصّبی یشهد علی الشهادة فقال: إن عقله حین یدرک أنّه حقّ جازت شهادته» الوسائل: ج 18، الباب 21 من أبواب الشهادات، الحدیث 1.

 مراد از «یدرک» یعنی موقعی که به حد بلوغ رسید و عقلش رسید که آنچه را در دوران کودکی دیده، درست دیده، اشکال ندارد.

 2: و عن علیّ‌ بن إبراهیم، عن أبیه إبراهیم بن هاشم عن النوفلی، عن السکونی، عن أبی عبد الله، قال: قال أمیر المؤمنین علیه السلام :«إنّ شهادة الصّبیان إذا أشهدوهم و هم صغار جازت إذا کبروا ما لم ینسوها» همان مدرک، الحدیث 2.

 معلوم می‌شود که اگر در دوران کودکی چیزی دید، بعد از بلوغ شهادت داد، حجت است، چرا؟ به جهت اینکه میزان بلوغش است، بالغ است و چیزی را هم دیده و شک هم ندارد.

 «نّما الکلام»ر عکسش است، بچه‌ است در دوران بچگی دیده، الآن هم که هنوز بالغ نشده، شهادت می‌دهد، شهادت این قبول است یا نه؟

 فقط در قتل قبول است، آنهم در سخن اولش سخن دومش قبول نیست، سخن دوم اینکه گمراهش کنند، دروغ بگوید، سخن اول را طبیعتاً راست می‌گوید، بابی هم در این زمینه در وسائل است بنام:«اب ما تقبل فیه شهادة الصبیان قبل البلوغ»

 1: محمّد بن یعقوب، عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر- محمّد بن زیاد، متوفای 217 عن جمیل قال:‌«لت لأبی عبد الله علیه السلام تجوز شهادة الصبیان؟ قال: نعم فی القتل یؤخذ بأوّل کلامه، و لا یؤخذ بالثّانی منه»

  چون دروغ بر خلاف فطرت است و بشر طبیعتاً راستگو است، محال است که دروغ بگوید، مگر اینکه دروغ را به او یاد بدهند

 البته مجرد اینکه بچه گفت این آدم کشته، ترتیب اثر داده نمی‌شود، بلکه باید بیّنة تکمیل بشود و شرائط دیگر هم تکمیل بشود، این فقط می‌تواند یک سر نخی برای قاضی باشد، و الا تنها شهادت یک پسر و یک دختر کافی نیست، بلکه این یک سر نخی است برای او (قاضی) که بتواند از جمع قرائن و شواهد به نتیجه برسد.

 دیدگاه مشهور

 مشهور این است که شهادت زنان قبول نیست، شهادت زنان فقط در زنا و اموال قبول است ، البته این هم مال کتاب شهادت است و ما در اینجا گذری عرض می‌کنیم.

 تمّ الکلام حول تحدید المحارب، محارب کیست؟ ما به یک معنای وسیعی رسیدیم که قطاع الطریق به این شکل از اقسام محارب است و الا محارب یک معنای وسیعی دارد، در یکی از مجلدات جواهر این بحث آمده است.

 الثانی فی حدّه

 حال که محارب را شناختیم، یا قطاع الطریق، یا دایره مفصّل، جزایش چیست؟

 قرآن کریم برای محارب چهار کیفر معین کرده است:

 الف: أن یقتّلوا،

  ب: أن یصلّبوا،

 ج: أو تقطع أیدیهم و أرجلهم من خلاف،

  د: أو ینفوا من الأرض،

  آیا این چهار تا درعرض هم هستند؟ دل خواه قاضی است، می‌خواهد بکشد، می‌خواهد به دار آویزان کند، یا دست و پای ایشان را قطع کند، یا به مکانی تبعید کند، یا این ترتیب دارد، یعنی بستگی به جرم طرف دارد؟ بسیاری از بزرگان گفته‌اند تخییر است مانند مفید در مقنعه، سلار در مراسل، ابن ادریس در سرائر و محقق در شرائع می‌گویند تخییر است.

 اما روشنفکرانی گفته‌اند، علی الترتیب است، اول باید دلیل قائلان به تخییر را بخوانیم، بعداً دلیل قائلان ترتیب را، قائلان تخییر، دلیل شان خیلی روشن است و آن کلمه‌ی «أو» است، کلمه‌ی «أو» برای تخییر است، اما أدله کسانی که می‌گویند برای ترتیب است را در جلسه آینده بررسی می‌کنیم.