فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی تصاویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب
مقالات برگزیده
دسترسی سریع به مقاله
نبوت
علم غيب مختص و غير مختص
مي‌گويند: اين سخن که ‹پيامبر برگزيده از ميان مخلوقات خدا بوده و به اذن خدا عالم به غيب بوده است›، اشتباه است زيرا پيامبر در قرآن مي‌‌گويد: (إِنَّما أَنَا بَـشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحي إِلَيَّ...)؛ ‹همانا من آدمي هستم همچون شما که به من وحي مي‌شود...›. (کهف: 110؛ فصلت: 6) بدين جهت، آگاهي از غيب اختصاص به خدا دارد.

پاسخ
بعضي، نتوانسته‌اند ‹علم غيب مختص به خد› را از ‹علم غيب غير مختص به او› جدا سازند و لذا مغالطه نموده و همه را دربست از آن خدا دانسته‌اند، درحالي‌که اگر به قرآن مراجعه مي‌‌كردند، و اهل فهم و انصاف بودند اين‌گونه سخن نمي‌گفتند. توضيح اينكه: علم غيب بر دو نوع است:
1. علم غيب ذاتي و نامحدود
آگاهي از غيب به صورت ‹علم ذاتي› و نه اكتسابي، آن هم
نامحدود ـ نه محدود ـ ، از آن خداست و هيچ موجودي با او در اين صفت شريك نيست، نه تنها آگاهي از غيب به اين معنا از آن خداست، حتي آگاهي از شهادت و غير غيب نيز به صورت ذاتي و نامحدود از آن خداست، چنان‌که در قرآن به‌طور مكرر مي‌‌فرمايد: (عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ). بنابراين آياتي كه علم غيب را از آن خدا مي‌‌داند و از غير خدا سلب مي‌‌كند، مقصود، علم غيب ذاتي نامحدود است مانند:
(قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ) (نمل: 65)
بگو كسي در آسمان‌ها و زمين جز خدا از غيب آگاه نيست و نمي‌دانند كه چه زماني برانگيخته خواهند شد.
و يا در آيه ديگر از زبان پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نقل مي‌‌كند:
(وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) (اعراف: 188)
بگو اگر غيب مي‌‌دانستم، خيرات و نعمت‌‌هاي فراواني را به دست مي‌‌آوردم و هيچ بدي به من نمي‌رسيد، من جز يك بيم‌دهنده و مژده‌دهنده براي كساني كه ايمان دارند، نيستم.
و چون پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ذاتاً و از درون، آگاه از غيب نبوده و آگاهي او چنان‌که معلوم است محدود بوده، لذا خويش را به شيوه مذكور در آيه توصيف مي‌‌كند.
2. علم غيب اكتسابي و محدود
اين نوع آگاهي، كه به تعليم الهي است، از امكان عقلي برخوردار است، و آيات و روايات گواهي روشن بر برخورداري انبيا از اين آگاهي است. تنها در سوره يوسف، حضرت يعقوب و يوسف(هما) به‌طور مكرر از پس پرده خبر داده‌اند و هرگز جنبه اعجاز نداشته، بلكه به تعليم الهي بوده است، اينك اشاره‌اي به آنها داريم:
الف) يوسف ( عليه السلام ) در رؤيا ديد كه آفتاب و ماه و يازده ستاره براي او سجده مي‌‌كنند، پدر به تعليم الهي از پس پرده غيب، يعني از آينده درخشان فرزند خود آگاه شد و فرمود: خواب خود را براي برادرها بازگو نكن.
ب) آن‌گاه كه برادران يوسف از پدر درخواست كردند كه اجازه دهد او را با خود براي گردش ببرند، گفت: از آن مي‌‌ترسم كه گرگ او را بخورد، در اينجا نيز از دروغ‌گويي فرزندان خود در آينده گزارش داد، به همين دليل، وقتي برگشتند و دروغي را ساختند، همه را تكذيب كرد و گفت: (بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً). (يوسف: 18)
ج) آن‌گاه كه يوسف به زندان افتاد، از آينده دو زنداني خبر داد و گفت: يكي از شما ساقي ملك و ديگري به دار آويخته مي‌‌شود و مرغان هوا مغز او را مي‌‌خورند.(1)
د) آن‌گاه كه خواب پادشاه را براي او بيان كردند، او به تعليم الهي
از هفت سال فراواني و هفت سال خشكسالي آينده مصر گزارش داد.(2)
ه‍ ) آن‌گاه كه پس از ساليان درازي كسي را از مصر فرستادند تا خبر زنده بودن يوسف را به يعقوب بدهند، پيش از آنکه آن پيك به سرزمين كنعان برسد، پدر گفت: به راستي كه من بوي يوسف را احساس مي‌کنم2، ولي فرزندان آن را اشتباه خواندند.
اين همه گزارش‌ها همگي نوعي آگاهي از غيب، به اذن خدا بود. شما بگوييد برخي از آنها نوعي تعبير خواب است ولي خود تعبير خواب، نوعي آگاهي از غيب است.
و) صالح، پس از پي شدن شتر، به قوم خود چنين گفت: (تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ)؛ ‹شما سه روز از زندگي بهره گيريد و اين يك وعده قطعي است›. (هود: 65)
جناب صالح از كجا از سرنوشت قوم خود آگاه شد، جز به تعليم خدا؟ خواه نام آن را وحي بگذاريد يا غير وحي.
ز) حضرت نوح ( عليه السلام ) از آينده قوم خود به صورت قطعي گزارش مي‌‌دهد نخست مي‌‌گويد: خدايا! حتي يك نفر هم از آنها را زنده مگذار. آن‌گاه از غيب خبر مي‌‌دهد و مي‌‌گويد:
(إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلاَّ فاجِراً كَفَّاراً) (نوح: 27)
‹خدايا[ اگر آنها را زنده بگذاري، بندگان تو را گمراه مي‌‌كنند و جز فرزندان تبهكار و خداناشناس به دنيا نمي‌آورند.
اينها گزيده‌هايي از آگاهي انبيا از غيب است كه در قرآن مجيد
آمده كه هرگز جنبه اعجازي هم نداشته است حتي اگر جنبه اعجازي باشد، دليل بر اين است كه اين نوع آگاهي از غيب، مخصوص خدا نيست.
آگاهي از غيب در سخنان پيامبر خاتم ( صلّي الله عليه وآله وسلّم )
صحيح بخاري و مسلم و كتاب‌‌هاي سيره، مالامال از گزارش‌‌هاي غيبي است كه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) از آنها خبر داده است كه فقط به عنوان نمونه دو مورد را يادآور مي‌‌شويم:
1. آن‌گاه كه عمارياسر با پشتي مالامال از سنگ براي ساختن مسجد حضور پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) رسيد، عرض كرد: ]‌اي رسول خدا! آنان مرا با اين بار سنگين به حد مرگ رساندند›. حضرت از زنده ماندن او خبر داد و گفت: اينها قاتل تو نيستند، مرگ تو به دست گروهي شورشگر و متجاوز است.
وَيْحَ عَمّارٍ تَقتُلُه الفِئةُ الباغيةُ يَدعُوهُم إلي الجَنَّةِ وَيَدعُونَه إلَي النّارِ.(3)
بيچاره عمار! گروه ستمگر او را مي‌‌كشند عمار آنان را به بهشت ولي آنها او را به آتش دعوت مي‌‌كنند.
2. پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) به علي ( عليه السلام ) فرمود: ‹تُقاتِلُ النّاكثينَ وَالقاسِطينَ وَالمارِقينَ› ( 4 )؛ ‹تو با پيمان‌شكنان و ستمكاران و شورشگران نبرد
مي‌‌كني›.
محققان و محدثان، پيرامون اخبار غيبي رسول خدا، تحت عنوان ‹ملاحم› مطالب فراواني دارند كه براي علاقمند به مقام و منزلت رجال آسماني بسيار سودمند است.
همچنين علاقمندان براي آگاهي اولياي الهي از غيب به كتاب ‹آگاهي سوم› مراجعه فرمايند.(5) (6)

1. ر.ک: يوسف: 41.
2. ر.ک: يوسف: 47.
3. ر.ک: يوسف: 94.
4. صحيح بخاري، كتاب الصلاة، باب التعاون في بناء المسجد، ح 447.
5. مستدرك حاكم، ج3، ص 140.
6. جدال احسن (نقد و بررسی شبهات وهابیان)، آیت الله سبحانی، ص 98.