فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی تصاویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب
مقالات برگزیده
دسترسی سریع به مقاله
دانشنامه کلام اسلامی
انتظار
انتظار

انتظار فرج يعنى چشم به راه بودن ، همراه با اميد و بسترسازى براى پيروزى نهايى حق بر باطل ، گسترش جهانى صلح ، عدالت و ايمان اسلامى و استقرار دولت حق در سراسر گيتى به دست مهدى موعود (عج) (تاريخ غيبت كبرى ، ص291 ; قيام وانقلاب مهدى ، ص14).
انتظار در لغت به معناى چشم به راه بودن و نگران بودن است. (تاج العروس ، ج7 ، ص539 ; فرهنگ فارسى معين ، ج1 ، ص364) و از نظر روان شناسى ، كيفيتى روحى است كه سبب پيدايش حالت آمادگى است براى آنچه انتظار مى رود و نقطه مقابل آن يأس و نااميدى است. (مكيال المكارم ، ج2 ، ص218) و از نظر اصطلاحى به معناى اعتقاد به اين است كه فرجام تاريخ با عدالت و سعادت جهانى رقم خواهد خورد.
ماهيت و چيستى انتظار آميزه اى از دو عنصر است: عنصر نفى و عنصر اثبات. عنصر نفى همان بيگانگى با وضع موجود و ناخشنودى از آن است و عنصر اثبات اميد به آينده اى روشن و آرمانى و بسترسازى براى آن است (تفسير نمونه ، ج7 ، ص382 ; منتخب الأثر ، ص419).
مفهوم انتظار در اصطلاح كلامى اش برگرفته از روايات و همان چشم داشتن به وعده الهى است همراه با سعى و تلاش در آماده ساختن روح و جسم خود و جامعه براى روزى كه با طلوع خورشيد عالمتاب حضرت مهدى (عج) گشايشى در همه شئون زندگى بشر پديد آيد (رسالت جهانى حضرت مهدى (عج) ، ص241).
خاستگاه بحث انتظار در اسلام به زمان رسول اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) برمى گردد ; از آن حضرت ده ها روايت درباره نشانه هاى ظهور ، ويژگى هاى موعود و كارهاى بزرگى كه پس از ظهور انجام مى دهد ، رسيده است (كمال الدين و تمام النعمه ، 288ـ 256).
موضوع انتظار موعود و مبحث نجات شناختى در ساير اديان به خصوص اديان توحيدى مطرح شده ، و آنها هم بشارت مى دهند كه مصلح بزرگ جهانى در آخر زمان و به هنگام فراگير شدن ظلم و بى عدالتى ، ظهور مى كند تا عدالت جهانى را گسترانده و ريشه ظلم را بخشكاند.
به باور زرتشتيان اهورا مزدا (روح خير) همواره با اهريمن (روح بزرگ شر) در ستيز است ، تا زمانى كه در آخر زمان «سوشيانس» ظهور مى كند ، و خوبى بر شر و پليدى فايق مى آيد و هنگامه صلح و پاكى و اعتلاى «اهورامزدا» فرا مى رسد. (تاريخ اديان ، ص318 و 476).
در متون مقدس يهود همواره به موعود بشارت داده شده (كتاب مقدس ، مزامير ، مزمور10ـ13). آنها معتقدند كه با آمدن موعود همه موجودات از وجود او بهره مند مى شوند و منتظران موعود وارث زمين خواهند شد ، چون قدرت شرير شكسته خواهد شد و صالحان ، مورد تأييد خداوند قرار خواهند گرفت (كتاب مقدس ، مزامير ، مزمور37).
در آيين مسيحيت بر آموزه انتظار و ظهور منجى تأكيد بسيارى شده و بشارت هاى روشنى درباره موعود آخر زمان در اناجيل (متى ، لوقا ، مرقس ، برنابا) يافت مى شود ، همچون: «در خانه هاى خود را بسته و چراغ ها را افروخته داريد ، بمانند كسانى كه انتظار آقاى خود را مى كشند ، وقتى كه آمد و در را كوبيد بى درنگ در را به روى او باز كنيد (انجيل لوقا ، فصل دوازدهم ; انجيل متى ، فصل 24).
آموزه انتظار باورى فراگير بوده و اديان غير توحيدى نيز به آن معتقد بوده اند براى نمونه ، در كتاب هاى قديم چينيان ، در عقايد هنديان ، و در بين اهالى اسكانديناوى و حتى در ميان مصريان قديم ، بوميان آمريكايى ، اهالى مكزيك چنين باورى به چشم مى خورد.
بدين سان اميد به آينده روشن و اعتقاد به رستگارى و نجات نهايى ، نقطه مشترك همه اديان و آيين هاى الهى و غير الهى است و همين عطش و سوز فطرى و فراگير بشر بهترين گواه بر درستى عقيده به انتظار است.
در دنياى اسلام نيز همه مذاهب و نحله ها اصل اين مسئله را پذيرفته و به منظور تبيين و دفاع از اين باور كتاب هاى بسيارى نوشته اند. (الإمام المهدى عند أهل السنة ، ص397 و موسوعة الإمام المهدى ، ص12
از ديدگاه اهل سنت اين باور كه شخصى از تبار قريش و از سلاله نبى گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم ظهور خواهد كرد و حضرت مسيح پشت سر او نماز خواهد خواند و خلافت و حكومت را به دست خواهد گرفت ، حقيقتى انكار ناپذير است. (المهدى المنتظر  ،ص9 ; تاريخ ابن خلدون ، ج1 ، ص555 ; الفتوحات المكية ، ج3 ، ص327). با اين حال ، بيشتر آنان بر اين عقيده اند كه مهدى موعود هنوز متولد نشده است ; چنان كه او را از نسل امام حسن مجتبى (عليه السلام مى دانند (منهاج السنه  ، ج4 ، ص211 ; المهدى المنتظر ، ج1 ، ص60 ; شرح نهج البلاغه ، ج1 ، ص281).
از مجموع رواياتى كه در منابع معتبر شيعه وجود دارد به دست مى آيد كه مهدى موعود (عج) داراى مشخصات زير است:
از خاندان پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) و فرزندان او است ; از فرزندان امام حسين (عليه السلام) است ; دوازدهمين امام معصوم و حجت و خليفه خدا پس از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) است ; فرزند حسن بن على العسكرى (عليه السلام) است كه در پانزدهم شعبان سال 255ق. متولد شده و هم اكنون زنده است و بر اساس مصلحتى كه خداوند متعال مى داند در حال غيبت به سر مى برد و روزى خواهد رسيد كه حضرتش ظهور كرده و پس از آن كه بيدادگرى زمين را فرا گرفته ، عدالت جهانى را برقرار خواهد ساخت و بر مؤمنان است كه همواره با آمادگى در انتظار چنين روزى باشند (تاريخ غيبت كبرى ، ص8 ; اليوم الموعود بين الفكر المادىّ والدّينى ، ص636 ; الهيات ، ج2 ، ص632).
پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) در حديثى كه فريقين آن را نقل كرده اند ، در اين باره مى فرمايد: «اگر از دنيا جز يك روز نماند ، خداوند آن روز را آن قدر طولانى مى كند كه تا فرزندم مهدى كه اسم او ، اسم من و كنيه او ، كنيه من است ظهور كند و عدالت را بگستراند ، بعد از آن كه زمين را ظلم و جور فرا گيرد» (بحارالانوار ، ج51 ، ص74 ; كشف الغمة ، ج2 ، ص446).
قرآن كه مهم ترين منبع اسلامى است ، بى آن كه به جزئيات بپردازد ، در آياتى چند به مسئله انتظار پرداخته است ، براى نمونه مى فرمايد: «انتظار بكشيد من نيز با شما از منتظرانم» (اعراف:72) ; «در انتظار باشيد من هم در انتظارم» (هود:93) و نيز مى فرمايد: «منتظر باشيد كه ما هم با شما منتظريم» (توبه:52) اين آيات در بعضى از روايات به مسئله انتظار تفسير و تأويل شده است. (بحارالانوار ، ج52 ، ص110 و 127  ; ج 13 ، ص279).
در روايات زيادى بر ضرورت و لزوم انتظار تأكيد شده است ; از جمله: امام جواد (عليه السلام مى فرمايد:«بر هر مسلمان واجب است در غيبت حضرت انتظار بكشد» (كمال الدين وتمام النعمة ، ص377).
در اهميت انتظار همين بس كه در روايات  ، يكى از اركان دين شمرده شده است ( اصول كافى ، ج2 ، ص21 ; مستدرك1/73) ، و يا در رديف ايمان به خدا و رسولش قرار گرفته است (مكيال المكارم ، ج2 ،ص217).
ويژگى هاى ديگر در سخنان امامان (عليهم السلام) بيان شده است ، براى نمونه: انتظار فرج از محبوب ترين اعمال نزد خداوند است. (من لا يحضره الفقيه ، ج4 ، ص381). جوهره انتظار آميخته با صبر و تحمل سختى هاست. (وسايل الشيعه ، ج19 ، ص75 ; بحارالانوار ، ج10 ، ص352). انتظار فرج از بزرگ ترين فرج هاست. (بحارالانوار ، ج36 ، ص386). انتظار فرج افضل اعمال و برترين جهاد دانسته شده و اينكه با آمدن منجى حزن از شيعه برداشته مى شود. (بحارالانوار ، ج50 ، ص371 ; و ج74 ، ص143).
در پاره اى روايات درباره فضيلت انتظار آمده است: شخصى از امام صادق (عليه السلام درباره كسى كه انتظار ظهور حكومت حق را مى كشد و در اين حال از دنيا مى رود سؤال كرد ، حضرت فرمود: «او همانند كسى است كه با رهبر اين انقلاب (حضرت مهدى عج) و در خيمه او بوده باشد ، و پس از لحظه اى سكوت ، فرمود: مانند كسى است كه با پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) همراه باشد. (بحارالانوار ، ج52 ، ص126). تعابير ديگرى درباره چنين كسى وارد شده ; از جمله اين كه: چنين شخصى به مجاهدى كه در راه خدا شمشير مى زند ; يا كسى كه در خدمت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با شمشير بر مغز دشمن بكوبد ; يا كسى كه زير پرچم قائم باشد ; يا كسى كه پيش روى پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم جهاد كند و يا كسى كه با پيامبر شهيد شود ، مانند شده است. (بحارالانوار ، ج52 ، ص126 ; كمال الدين وتمام النعمة ، ص644ـ 645).
و در برخى روايات ثواب انتظار با ثواب روزه دار شب زنده دار برابر دانسته شده است. (مكيال المكارم ، ج2 ، ص213
درباره آثار انتظار گفته شده : انتظار سبب تسكين دردها و آسان شدن مصيبت ها مى شود ، چون منتظر اميد به آينده اى روشن دارد.
و نيز گفته شده براى اين كه انسان بتواند لياقت مصاحبت با حضرت مهدى (عج) و جهاد در ركاب او را داشته باشد بايد براى اصلاح نفس و تهذيب اخلاقى بكوشد و مقدمات و وسايل لازم براى غلبه حضرت بر دشمنانش را كه از جمله آن تحصيل علوم و معارف است مهيا سازد. (المهدى ، ص310).
افزون بر آن چه گفته شد ، نيروهاى نهفته و سرمايه ها در پرتو دوران سخت انتظار به جريان مى افتد و در پرتو پويايى معارف ، زندگى معناى جديدى پيدا مى كند و به لحاظ قداست و عظمت هدف ، تحمل در مقابل ناملايمات بيشتر مى شود و انسان از مرز انسان متعادل فراتر رفته و به مرحله متعالى مى رسد و از مرحله رنج هاى حقير مادى رها شده و به وادى رنج هاى عظيم معنوى و دغدغه هاى بزرگ انسان گام نهاده و چشم به دروازه هاى روشن ظهور مى اندازد. (تفسير نمونه ، ج7 ، ص283) كسانى كه ادعاى انتظار دارند بايد داراى شرايط و ويژگى هايى باشند تا منتظر واقعى به شمار آيند. امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: «هر كس دوست دارد كه از ياران حضرت قائم به شمار آيد بايد چشم به راه او باشد و به پارسايى و نيكويى رفتار نمايد ; چنين كسى منتظر حقيقى است ، پس بكوشيد و انتظار بكشيد ، گوارا باد شما را اى گروه بخشودگان». (الغيبه ، ص 27 ; بحارالانوار ، ج52 ، ص140 ; منتخب الاثر ، ص498). از ديگر ويژگى هاى منتظر واقعى حفظ دين و پرهيزگارى است.
انتظار آن قدر سخت است كه در روايات به دست كشيدن بر خارها تشبيه شده است (بحارالانوار ، ج51 ، ص135) ترديد نداشتن و انكار نكردن وعجله نكردن در تحقق مسئله ظهور از ديگر شاخصه هاى منتظران واقعى به شمار مى آيد (مكيال المكارم ، ج2 ، ص209).
امام حسين (عليه السلام) در روايتى درباره ويژگى هاى منتظران واقعى مى فرمايد: «در مسئله غيبت ، عده اى به ترديد مى افتند وعده اى ديگر ثابت قدم مى مانند ، اما كسانى كه در مقابل آزارها و تكذيب ها صبر پيشه كنند به منزله جهادكنندگان در محضر رسول اللّه (صلى الله عليه وآله وسلم مى باشند» (تاريخ غيبت كبرى ، ص12 ; كمال الدين وتمام النعمة ، ص317).
امام موسى بن جعفر (عليه السلام) نيز از جمله ويژگى هاى منتظران واقعى را ثابت قدم بودن در پذيرش ولايت اهل بيت (عليهم السلام) و برائت جستن از دشمنان آنها مى داند. (كمال الدين وتمام النعمه ، ص361).
درباره آسيب شناسى انتظار بايد گفت انتظار دوگونه است: انتظار سازنده ، تحرك بخش و تعهد آور ; اين نوع انتظار همان گونه كه گذشت با فضيلت ترين عبادت شمرده شده است. در مقابل انتظار ويرانگر ، بازدارنده و فلج كننده است ; اين دو نوع انتظار معلول دو نوع برداشت از ظهور عظيم تاريخى مهدى موعود (عج) است.
در انتظار ويرانگر برداشت اين است كه ظهور و قيام حضرت قائم (عج) صرفاً ماهيت انفجارى دارد ، و از اشاعه ظلم ها ، تبعيض ها ، اختناق ها و حق كشى ها ناشى مى شود ، و اين انفجار وقتى رخ مى دهد كه اصلاح به نقطه صفر برسد و حق و حقيقت هيچ طرفدارى نداشته باشد. بنابراين هر اصلاحى در اين جريان محكوم است ، چون هر اصلاحى يك نقطه روشن است و تا نقطه روشن باشد دست غيب ظاهر نمى شود ، پس بهترين كمك به تسريع در امر ظهور و بهترين شكل انتظار ، ترويج و اشاعه فساد است. مفهوم اين نوع انتظار دست روى دست گذاشتن است و جنبه تحذيرى دارد ، بالاتر اين كه برخى بر اين باورند كه بايد در اشاعه ظلم و فحشا نيز كوشش كرد.
اما در انتظار سازنده ، نوع برداشت از انتظار اين است كه ظهور مهدى (عج) از حلقه هاى مبارزه اهل حق و باطل است كه به پيروزى نهايى اهل حق مى انجامد. سهيم بودن يك فرد در اين سعادت موقوف بر اين است كه آن فرد عملاً اهل حق باشد ، بنابراين بايد اهل حقى باشد ، نه اين كه ظهور وقتى محقق مى شود كه همه اهل باطل باشند (قيام وانقلاب مهدى ، ص53).
از اين رو ، در روايت آمده است كه اين امر محقق نمى شود ، مگر اين كه هر يك از شقى و سعيد به نهايت كار خود برسند (كمال الدين وتمام النعمة ، ص346).

منابع
الإمام المهدى عند أهل السنة  ، فقيه ايمانى ، مهدى ، نشر مكتبة أمير المؤمنين(عليه السلام) ، اصفهان ، 1402هـ.ق ; الهيات  ، سبحانى ، جعفر ، نشر المركز العالمي للدراسات الإسلامية  ، قم ، 1411هـ. ق ; بحارالأنوار  ، مجلسى ، محمد باقر ، نشر دار احياء التراث العربى ، لبنان ، 1403هـ. ق ; تاج العروس  ، زبيدى ، محب الدين ،نشر دارالفكر ، لبنان ، 1414هـ. ق ; تاريخ ابن خلدون  ، ابن خلدون ، عبد الرحمن ، نشر دارالفكر ، لبنان ، 1417هـ.ق ; تاريخ الغيبة الكبرى  ، صدر ، محمد ، نشر دار التعارف للمطبوعات  ، لبنان ، 1402هـ.ق ; تاريخ جامع اديان  ، جان ناس ، مترجم على اصغر حكمت ، نشر انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى  ، تهران ،1370 ; تفسير نمونه  ، مكارم شيرازى ، ناصر ، نشر دارالكتب اسلامى ، تهران ، 1370 ; شرح نهج البلاغه  ، ابن ابوالحديد ، عزالدين ، عبدالحميد، نشر داراحياء التراث العربى ، لبنان ، 1383هـ.ق ; الفتوحات المكية  ، ابن عربى ، محى الدين ، نشر المكتبة العربية  ، مصر ، 1405هـ.ق ; فرهنگ فارسى  ، معين ، محمد ، انتشارات اميركبير ، تهران ، 1371 ; قيام وانقلاب مهدى  ، مطهرى ، مرتضى ، انتشارات صدرا ، تهران ، 1373ش ; كافى  ، كلينى ، محمد ، نشر دفتر نشر فرهنگ اهل بيت(عليهم السلام) ، بى تا ، تهران ; كتاب الغيبة  ، نعمانى ، محمد ، نشر مكتبة الصدوق ، بى تا ، تهران ; كتاب مقدس  ، انتشارات اساطير ، تهران  ، 1380 ; كشف الغمه  ، اربلى ، على بن عيسى ، نشر دار الكتب ، بى تا ، لبنان ; كمال الدين وتمام النعمة  ، صدوق ، محمد بن على ، نشر انتشارات نشر اسلامى ، قم ، 1363هـ.ش ; مستدرك الوسائل  ، طبرسى ، حسين ، نشر مؤسسة آل البيت(عليهم السلام) ، قم ، 1407هـ.ق ; مكيال المكارم  ، موسوى اصفهانى ، محمدتقى ، مترجم  ، حائرى قزوينى ، انتشارات بدر ، تهران ،1374 ; منتخب الأثر  ، صافى گلپايگانى ، لطف اللّه ، نشر مكتبة الصدر ،  بى تا ، تهران ; من لا يحضره الفقيه  ، صدوق ، محمد بن على ، نشر دارالأضواء ، لبنان ، 1405هـ.ق ; منهاج السنة  ، الحرانى ، ابن تيميّه ، احمد بن عبدالحليم، نشر دار الكتب ، لبنان ، 1420 ; موسوعة الإمام المهدى  ، فقيه ايمانى ، مهدى ، مكتبة امير المؤمنين ، اصفهان ، 1401هـ. ق ; المهدى المنتظر  ، البستوى ، عبدالعليم ، نشر دار ابن حزم ، عربستان ، 1420هـ.ق ; وسائل الشيعة  ، حر عاملى ، محمّد ، نشر مكتبة الإسلامية ، تهران ، 1389هـ. ق ; اليوم الموعود بين الفكر المادى والدين  ، صدر ، محمد ، نشر دار التعارف للمطبوعات ،  لبنان ، 1403ق.
 ناصر فروهى